Од автобиографскиот запис на Ченто

Мeтодија  Андонов Ченто во автобиографскиот запис објавен во книгата “Методија Андонов - Ченто” од авторот  Илија Андонов изворно ќе опише што се случувало на средбата со раководството на Националниот комитет и како се вратила нашата делегеција во манастирот  Прохор Пчински.
 

“...На седницата на Националниот комитет, која се одржа на дваесет и четврти јуни, на која присуствуваа, покрај Тито, уште Ранковиќ, Ѓилас, Кардељ и други, беа поставени две точки: известие на Иницијативниот одбор и македонското прашање. За да се увери Тито во она што му го кажав, се договоривме, по првата точка да зборува Мане Чучков. Тој ги пренесе поздравите на македонскиот народ до АВНОЈ, до националниот комитет, а посебно до Тито за разбирањето за правата на нашиот народ, со уверение дека македонскиот народ, во заедничката борба, ќе ги оствари своите идеали и национални права, односно ќе се обедини. Кажа дека со одлуките на АВНОЈ, Тито ужива голем авторитет меѓу борците и кај народот, кои веруваат дека е вистински борец за слобода. Накусо зборуваше за нашите идеали и за развојот  на народно- ослободителната борба, која треба да се круниса со одржувањето на Првото заседание на АСНОМ. На крајот рече дека за успешно одржување на заседанието , а со тоа и за поголемо разгорување на борбата со окупаторот, треба да се разјаснат некои прашања, кои се разгледувани од Иницијативниот Одбор и од Главнит Штаб. За да не ги пренесува, предложи да ги прочитаме записниците од нивните заседанија.

Пред да ги прочитаме записниците, Тито се заблагодари за поздравите и накусо изложи како , тој  и Националниот комитет, гледаат на борбата на македонскккиот народ. Кажа дека нивните гледања се содржани во одлуките на второто заседание на АВНОЈ, и дака нема сила што ќе го спречи нивното остварување, а во таа смисла, дека македонскиот народ треба да ја засили борбата против окупаторите, која во почетокот не била разгранета, како во другите делови на Југославија, но дека се гледа оти ќе се разгори после одржувањето на заседанието на АСНОМ, па побара да се одржи што е можно поскоро.

Потоа ги прочитав записниците и го повторив она што му го реков на Тити во врска со грчките комунисти, а Киро Петрушев даде некои појаснувања во врска со решенијата од  заседанијата на Иницијативниот Одбор и на Главниотт Штаб. Поставив прашање како да се поврземе со Македонците во Грција и во Бугарија и предложив Националниот комитет да издаде еден меморандум за Македонија, од кој ќе се види дека и македонскиот народ се бори против заедничкиот фашистички непријател и за остварување на националното право на обединување.

Но , овие работи беа премолчени во дискусијата.

На крајот, Тито предложи да се донесат заклучоци во врска со македонското прашање, кои беа во смисла на нашиот предходен разговор: - дека истириските идеали на македонскиот народ за обединување се наше национално право и дека ќе остане наше барање; - дека, со оглед на положбата во соседните земји и договорите меѓу сојузниците, е прерано тоа да се поставува, затоа што би ја ослабело борбата против заедничките окупатори; - дека за остварување на тоа право најдобро е да се соработува со сите народноослободителни движења; - и дека треба што поскоро да се одржи заседанието на АСНОМ и да се формира Народно-ослободителен фронт. Исто така, се предложи, по заседанието на АСНОМ да појдам во Националниот комитет, за да ги застапувам интересите на нашиот народ.

 Кога заврши состанокот, на кој, во споредба со другите, ние бевме облечени во истуткани алишта, кои по прегазувањето на Морава, дуру ни се смалија, Тито рече:

-         Организирајте, на нашиве другари од Македонија, да им се сошијат одела по мерка. Нема смисла да одат во вакви истуткани одела.

Додека бевме таму, ни сошија униформи од еден убав сивкаст штоф, но не ги облековме ни таму, ниту кога се вративме, бидејќи ни беше незгодно пред другите, ние да изгледаме како грофови.

По два дена одржавме состанок со Кардељ, на кој ни советуваше  како да го организираме одржувањето на заседанието на АСНОМ: како да биде украсена простиријата, каде што ќе се одржи заседанието; што да се избере на заседанието - президиум и влада, при што може да изберме и лица, кои не се на слободната територија, па дури и да се в затвор ( што мене ми личеше на одговор во врска со расправијата со Темпо, кога дискутиравме за делегацијата во АВНОЈ ) ; да испратиме поздравни телеграми до Сталин, до Рузвелт, Черчил, Тито и до Рибар и исто така да ги избереме во почесно председателство на заседанието; каква декларација и прокламација да донесеме, со која ќе се обратиме до македонскиот народ; декларација со која ќе ги одобриме одлуките на АВНОЈ ; одлука со која АСНОМ како и АВНОЈ, ќе се прогласи за врховно законодавно и извршно тело за Македонија ; одлука за избор на комисија за испитување на воените злосторства ; и друго”.

“...На триесетти јуни повторно се сретнав со Тито. Се интересираше дали сме задоволни од разговорите. Јас му кажав дака разговорите се едно, а друго е што навистина ќе се направи и дака за задоволство ќе зборуваме подоцна кога ќе се остварат ветувањата. Тој пак ми повтори дека при првата можност ќе проговори и ќе се заложи за обединувањето на Македонија и на македонскиот народ:

-      Ќе видите оти нема да Ве изневерам. Ова не се празни ветувања. Еве Ви една моја фотографија за спомен, како залог за она што Ви го ветив. Ако Ве изневерам, ќе можете да покажувате кој Ве изневерил.

Ја зедов фотографијата, на која беше со маршалска униформа и на која имаше напишано: “За спомен на соборецот, другарот Методија Ченто. Тито. 30.lV. 1944."

Ченто живееше во скромен стан, а Колишевски ја зема најубавата куќа на Илинденска

ЛИЧНИОТ ВОЗАЧ НА МЕТОДИЈА АНДОНОВ ГО ПАМЕТИ ПРВИОТ ПРЕТСЕДАТЕЛ НА НАРОДНОТО СОБРАНИЕ КАКО ГОЛЕМ МАКЕДОНЕЦ

Ченто живееше во скромен стан, а Колишевски ја зема најубавата куќа на Илинденска

Кога отидов првпат да го земам од дома, по налог на тогашниот министер за внатрешни работи Цветко Узуноски-Абас, со прстот вперен во мене, ме укори уште еднаш да не сум го направил тоа, зашто е сиромаштија, треба да треба да се штеди...

Методија Стојковски, возачот на Методија Андонов-Ченто, првиот претседател на Президиумот на АСНОМ и прв претседател на македонското народно собрание, кој повеќе од 20 години е пензионер, несебичноста можеби ја попримил и од претседателот Ченто. Дури 266 пати доброволно дарувал крв, спасил многу животи, а својата крв несебично ја подарувал до пред две-три години, иако ближи до осумдесеттата. Тој со своите 79 години живот и нарушено здравје, сѐ уште со восхит зборува за Ченто, како за човек кој нема уште еднаш да се роди.

„Како војник во бугарското служев во Софија. Таму го научив занаетот. Одев на курс за возачи. Еднаш не собраа сите возачи и тие што сме Македонци, ни рекоа да излеземе напред. Чинам беше тоа генералот Михајло Апотостолски, што ни рече: издвојте се од тенковската единица. Ни ги дадоа тенковите и од Ќустендил до Скопје ги бркавме Германците. Го ослободивме Скопје и ни кажаа дека кој сака да оди во Софија ќе добие одликување и може да оди, кој не сака нека остане тука. Избрав да останам во Македонија и пешки се вратив Прилеп.

Имав 23-24 години, млад што да правам, се јавив во 15 -от корпус во авто-единицата на 48-мата дивизија каде работев како возач неколку месеци. Президиумот на АСНОМ, прати писмо до Битолскиот корпус со барање да им биде испратен возач.

Ме предложија мене. Командантот на автоединицата Ѓоре Чкатра ми даде едно писмо и ми рече да го барам во Скопје секретарот на Президиумот д-р Борис Спиров. Тоа беше пролетта 1944 година. Прашав, се снајдов и отидов во Президиумот. Беше каде што е сега Собранието. На стражарот што ме пречека со прашањето каде одам, му го дадов писмото и ме пуштија да влезам кај секретарот Спиров. Тој, пак, отиде кај Ченто, кој по читањето на писмото ме повика да влезам.

Народски човек, ме испраша од каде сум, од која фамилија и ми рече: ’Јас сум претседателот на Народното собрание на Македонија Методија Андонов-Ченто, од денеска ти ќе бидеш мој возач. Ќе бидеш сместен во Собранието, а јадењето од ОЗНА.‘

Чувствата на чичко Методија како да се испомешани и не знаеш дали е возбуден, или исплашен од сѐ што ни се случува во државава, или, пак, несигурниот израз на лицето е само поради присетувањето на тоа време.

Сепак, со треперлив глас Методија раскажува како заедно со Спиров оди во гаражата, ги добива клучевите од „шевролетот“ со шест цилиндри, потоа во Црвениот крст се обезбедува со неопходната опрема - облека и оружје. Се присетува дека во Собранието е сместен на првиот кат, во четвртата или петтата соба од десно, зашто во првата бил кабинетот на Ченто, а втората била резервирана за секретарот, по чиј налог, но со знаење на Ченто, Методија е на услуга и на тогашните повереници.

„Претседателот Ченто живееше во близина на тогашниот хотел Македонија, утрото отидов да го земам за на работа. Откако неговата сопруга Василка му кажа, тој слезе и веднаш ме праша што барам. Послушно одговорив дека ме пратил министерот за внатрешни работи Цветко Узуноски-Абас, а Ченто со прстот вперен во мене, ме укори со зборовите уште еднаш да не сум го направил тоа, зашто е сиромаштија, треба да се штеди, а крајно тој живее блиску и ќе оди пеш. Ќе ја почитувам твојата наредба, одоворив, отворајќи ја вратата од ’шевролетот‘. Во Собранието го поздрави униформирано лице, кое откако се упати по него, Ченто му го кажа истото, додавајќи дека него народот го избра и народот го чува.

Таков беше Ченто, скромен, подготвен секогаш да помогне, сопствената плата ја делеше со бедните иако и неговото семејство живеше така. Ги примаше сите што имаа мака, што сакаа да го посетат во кабинетот, не знаеше да врати никого. Едноставно, не познавам друг таков човек и нема да се роди“, со убедување говори возачот Методија, чии сеќавања навираат за патувањата во Белград, за посетите на Дедиње, за другите луѓе што ги возел. Тоа биле, како што ги нарекува, големците Пенко Брашнаров, Бане Андреев-Ронката, Павел Шатев, Венко Маркоски, Крсте Гермов (Шакир војводата), Благоја Фотев, Димитар Влахов, Мане Чучков, Киро Петрушев и други, кои за потсетување ги има набележано на лист хартија. Тие беа членови на инцијатвниот одбор за свикување на АСНОМ.

„Речиси секој втор-трет ден преседателот Ченто го возев до Белград. Завршуваше работното време и од кај 15 часот со ’шевролетот‘ тргнувавме. Во шест утрото бевме таму. Ќе се напиевме чај или кафе на Авала, а Ченто со поверениците или министрите што најчесто патуваа со него ги носев во дипломатскиот ресторан ’Мажестик‘ во Белград. Појадуваа и заминуваа на состанок во Собранието, а јас на спиење во шевролетот.“

Методија се сеќава и на доаѓањето на Иво Лола Рибар, кој имал чест да го земе од скопскиот аеродром и да го носи во хотелот „Македонија“, но со многу мака зашто вриело од народ кој сакал да го поздрави. Уште потешко било кога за 11 октомври 1944 година доаѓал Тито, кој од железничката станица го однел во неговата резиденција на Водно.

Така наликувале и пречеците на Ченто кога тој со неговите соработници одел во работни посети по градовите во Македонија со намера да ги чуе проблемите на граѓаните, да им помогне, но и со уверување дека ќе се донесе закон со кој обработливата земја ќе се дели според состојбата, односно оние со дваесетина хектари да им дадат на оние што немаат или имаат малку. На тие средби со него оделе Васка Дуганова, Мара Нацева, Лилјана Чаловска, Страхил Гигов, Панде Чесноска. „Иако беа богаташки, беа партизанки и другарки“, ќе рече Методија за прилепчанката Ченоска и битолчанката Чаловска.

Според сеќавањето на возачот Методија Стојковски, Ченто како претседател на инцијативниот одбор за свикување на АСНОМ, на еден состанок кога дошол и Видое Смилевски, станал и му рекол да се изјасни дали е Србин или Македонец. Ако си Македонец ќе те избереме во власта, му рекол Ченто, ако си Србин напушти го состанокот. Но, Смилевски, со писмо го информирал Темпо и кога дошле двајцата заедно,Ченто им рекол да си заминат, бидејќи не се членови на иницијативниот одбор. „По извесно време, се сеќава чичко Методија, Смилевски и Темпо му скроија обвинителен акт, божем Ченто ќе бега преку граница да оди во Солун, а од тука во ООН да бара поддршка за независна и обединета Македонија. Вистина е само дека неговата идеја беше да ги обедини сите Македонци од вардарскиот и од пиринскиот дел. Не бегаше, туку од дома по пижами го зедоа и го однесоа во централниот затвор во Скопје каде издржа цели 9 години и 50 дена тешка затворска тортура. Умре од јад што не ја постигна целта и не ја оствари идејата за борба против поделбата на Македонија. Ченто беше храбар, чесен, вистински патриот, не како денешниве“, вели возачот Методија, „тој беше решителен и голем Македонец кој не ги поднесуваше неправдите. Скромноста и чесноста особено го красеа. Дури и јас често пати му велев да не мизерува, да не дозволува неговата жена да ткае килими и јамболии, да сади тутун и да оди аргат по туѓите куќи и ниви. Не сакаше поинаку, тоа го сметаше за нечесно. Живееше во скромен стан со семејството, а кога го избраа за претседател на Президиумот, сета власт ја зеде Лазо Колишевски како претседател на Владата. Ченто ја имаше законодавната власт и беше ќутлив, скромен, а Колишевски со извршната власт в раце, колеше и бесеше. На Илинденска ја зеде најубавата куќа, цело Водно беше негово, заврте и живина - гулаби, зајаци. Што ли не правеше на Водно! Дури и затвореници ангажираше да му работат“, ја отвора душата и со болка во срцето раскажува возачот на Ченто, на чие судење и покрај безбројните инсистирања не успеал да присуствува. „Никого не пуштаа“, се сеќава Методија и потсетува дека Панта Марина бил претседател на Судот во Скопје, Лазар Мојсов и Коле Чашуле членови, а Благоја Попоски - заменик обвинител.

Две и пол години Методија Стојковски бил возач на Ченто, до 14 јули 1946 кога го затвориле, затоа што, како што тврди тој, бил чесен и искрен, ја кажувал вистината, зашто неговата идеја била за самостојна и обединета Македонија.

Од 1947 година и тој наоѓа друга работа и го напушта Собранието, а денеска се присетува на зборовите на тогашниот министер за внатрешни работи Цветко Узуноски-Абас, кој барал да му каже што зборувале за него Венко Маркоски и Ченто. „Не бев предавник и ништо не им кажав и покрај заканите дека ќе завршам на Голи Оток“, сликовито раскажува возачот на Ченто, Методија Стојковски, завршувајќи ја приказната дека Венко Маркоски, бидејќи не се сложувал со режимот ја напуштил Македонија и заминал со семејството во Бугарија, Пенко Брашнаров кој го отвори АСНОМ, заврши на Голи Оток, Ченто го даде животот, и дури сега едвај го рехабилитираа.

На чичко Методија не му се бендисува ни споменикот на Ченто во паркот во Прилеп, за чиј лик вели дека воопшто не личи на Методија Андонов. „Зошто не го направија од мермер како на Цепенков, туку вака ем не личи, ем е црн, од бакар.“

Вера Тодороска 

(Извор: „Вест“, 21 ноември.2002)

Chento in The Leader-Post

Tito's revolution takes familiar course

DEVOURING ITS CHILDREN

By Maurice Western

The Leader-Post - Nov 21, 1946

REGINA, THURSDAY, NOVEMBER 21, 1946

The Leader-Post is published by The Leader-Post. Limited. 1853 Hamflton St. Reglna. D. B Rogers Editor; Percy B. Keffer General Manager; Member of The Canadian Press























The counter-revolution is under way in Yugoslavia. Or, if you prefer, we can say that a typical Communist operation has entered its second phase. The revolution is devouring its own children. It amounts to the same thing.

I have been accused by some of my leftist friends of defending Tito during the war and attacking him now. It is quite true. Exception has been taken to a recent article on the trial of Archbishop Stepinatz, in which among other things, I accused Tito of tossing aside the old partisans. That was an unpardonable understatement.

Here are names and facts which I defy any Communist or fellow-traveller to refute.

According to recent news despatches Dragoljub Jovanovitch, leader of the Serbian Left Peasant party within the National Liberation Front has been expelled from the Serbian Assembly and awaits expulsion from the Skupshtina f6r daring to criticize the regime.

Metodi Andonov, nicknamed "Chento", formerly head of the presidium of the Macedonian auti-Fascist parliament, has been thrown into prison.

Now as it happens I know personally both Jovanovitch and Chento. I have a very vivid recollection of that spring day in Belgrade when "Borba" and "Politika" — Tito's papers — blazoned forth the glad news that Dr. Jovanovitch would lead the government licensed Left Peasant group in the Liberation Front. It was a great occasion. There was scepticism of course on the old Monarchist Right — what else would you expect? But my Communist friends were jubilant. Here was convincing proof that the front was real and not a party screen. Here was the. evidence that Yugoslavia was headed at last towards true democracy.

It is very important to note that Dr. Jovanovitch is neither a Catholic, nor a rightist, nor a monarchist, nor has it ever been suggested that he sympathized in any way with the Mihailovitch crowd. Quite the contrary. He had been a fiery radical, a little professor from Belgrade University who was too far left for the official peasant party, itself in opposition to King Alexander's dictatorship. He was suspected oi encouraging wayward students, and "respectable" parents regarded him in the same way as some conservatives regard Dr. Carlylc King or as Mitchell Hepburn viewed Professor Frank Underhill.

I had a long interview with Dr. Jovanovitch in Belgrade lasl spring. He was not then in open opposition and in fact I was referred to him by a Left Socialist who was afraid my judgments would be biassed by the bitter comments of many war-time friends.

Jovanovitch in any case had the typical Serbian peasant outlook He refused to "Hail Tito" but drew the line at defiance. "Our peasants say that it is unnecessary to apply the brakes when the car is going up hill".

But he had few illusions and spoke his mind on the subject of peasant grievances. The farmers he said were getting 3,5 dinar for wheat which cost 16 dinars t produce.

"The Communist regime ha nothing to offer the peasants. Th Russian Revolution gave ther something; land, citizenship human dignity. Here Communist can only take, take, take."

So now Jovanovitch has bee expelled from the Serbian Assembly and further degradation awaits him. But is it so surprising? Has not Marshal Tito said "Those who will persist in hindering the creation of a better future (definable of course by the regime), the reconstruction the country, the creation of something better and new (both, presumably definable by the regime) will have to disappear from the face of the earth".

"We will have no pity toward them and we will behave toward them as against our worst enemies. We cannot stop halfway. Our road is already marked".

♦ ♦ ♦

Macedonia, during four years of Nazi night, had been a forbidden land. When I proposed a visit to that newly liberated "republic", Belgrade partisans gave me every encouragement. I have before me a list of names scribled in the spring of '45 at the suggestion of Communist officials. They were "musts" to interview, men who could interpret the new spirit, the new freedom in Yugoslavia, men who were "above suspicion". At the head of that list is "Chento".

Everyone had heard of "Chento", a legendary figure in partisan annals. He too had been an oppositionist. Twice, in 1935 and 1938, he had piled up enormous electoral majorities and had been barred from the Skupshtina by a Fascist law. Like Tito he had turned against Matchek when the Croatian leader cast in his lot with Yugoslav appeasers. Four times he had been jailed by the dictatorship for leading popular demonstrations. Once he had been marked for murder by Fascist police аnd saved only by a rebellious crowd. When the Bulgars came he was twice arrested; then he went to the mountains to fight with the partisans under the Red Banner. Correspondents are sometimes accused of "seeing the wrong people". On this particular trip my guide was a Communist journalist from Borba, Anton Kolenditch. I was introduced to "Chento" by Lazar Kolischevski, Communist vicepresident of the presidium, who lauded the war record of the head of state. "Chento" was an impressive figure, warm, friendly, intensely human. He was a wine merchant from Prilep, little Macedonian town which nestles under the ancient citadel of Marko Kraljevitch. Proudly he wore his partisan medals and he hadn't got around to discarding his army shirt. We chatted in the cabinet room, formerly the office of a Belgrade appointed Ban of Macedonia. Above his desk was an enormous photograph of Tito, superimposed on one of King Boris. "Chento" was brimming over with enthusiasm for the "greatest Yugoslav leader of all time". We talked of the ancient wrongs of Macedonia and of the new spirit abroad. He told me of the secret partisan conferences climaxed by wartime election of a Sobranje, under the very noses of the Bulgar occupants. He spoke of the clandestine meeting at the monastery of St. Prohor, of his own election as president, of plans for a free Macedonia. Lest I should question the nature of the Front, he gave me his personal assurance that he had never been a Communist. But what did party matter? All were for the liberation. All were for democracy.

But now "Chento" has been disgraced and imprisoned. "We cannot stop halfway", says Tito. "The altar lamp of the terror", thunders Moshe Pijade, "must never be extinguished". The revolution devours its own children. But this is not all.

♦ ♦ ♦

In New York, Tito's case for Trieste is presented by Dr. Ljubo Leontich, Yugoslavia's "all-things-to-all men" ambassador to the United Kingdom. And who is Dt. Leontich? "One of the first outright Fascists in Yugoslavia". That is not my accusation. It comes from the former chief of the foreign press section of Tito's own ministry of information.

Correspondents are not attacking what they formerly defended. They are attacking something quite different—the Communist counter - revolution. Jovanovitch may die and Chento may die but the Yugoslav peasants cannot be crushed. Tito's final answer will come from them.

Дополнително:

• Методија андонов Ченто - видео
• Методија Андонов Ченто - цитати
• Носевме малтер со Ченто
• Не му се судеше на Ченто му се судеше на АСНОМ

Не му се судеше на Ченто, му се судеше на АСНОМ

Животот и делото на Методија Андонов-Ченто неколку децении претставуваа табу-тема на македонските простори. Но, народот не дозволи од нашата историја да се избрише името на овој достоен борец за македонската кауза, а во 1990 година, на барање на неговиот син Илија Андонов-Ченто, беше обновен судскиот процес за него и обвинувањата беа повлечени, односно падна пресудата од монтираниот судски процес.  

Пишува: Жаклина Митевска

Прилепската чаршија беше вистинското место каде што се осознаваше историјата на македонскиот народ и каде што се кроеја плановите за неговата иднина. Во таа чаршија одрасна и Методија Андонов-Ченто, како чирак и калфа, но и како сопственик на своја трговска фирма со алкохолни пијалаци и колонијална стока. Методија Андонов-Ченто е роден на 17.8.1902 година, во предвечерието на славното Илинденско востание, во кое е создадена првата република на Балканот - Крушевската Република. Младешките денови ги минал во својот роден град Прилеп. Ги преживеал сите тешкотии и неправди низ кои мина целиот македонски народ, како последица на ропствата, кои се заменуваа едно со друго, соседите ја при својуваа и ја делеа македонската земја.

МЕТОДИЈА АНДОНОВ-ЧЕНТО
КАКО КАЛФА, 1919 ГОДИНА

За жал, долго време на македонските простори се правеше сè за да не се знае историјата на македонскиот народ. Но, помнењето никој не може да го избрише и кога и да е таа ќе биде напишана токму таква каква што била. Од сè ова не беа поштедени ниту животот и делото на Методија Андонов-Ченто, со единствена цел да се стави во заборав неговиот придонес за исполнување на исконските желби на македонскиот народ: да живее обединет, самостојно и во добри односи со сите соседни народи.

Чентовото дело не смее да се заборави. Тоа беше причина преку разговорот со син му Илија Андонов-Ченто, да ве потсетиме на животниот пат и идеалите на овој голем Македонец.

ЖИВОТЕН ПАТ

„Ќе ви кажам зошто сум се залагал и зошто дотерав дотаму да одлежам затвор цели девет години и педесет дена, ниту крив ниту должен. Вие сте сега големи, можете сè тоа да го разберете и должни сте да го знаете. Покрај мене и вие страдавте заедно со мајка ви. Дали ќе ми забележите или не, вие сами ќе си оцените. Но, едно треба да знаете, дека секогаш треба да ја почитувате мајка ви и да бидете благодарни што успеа, со многу маки, да ве истера на некој пат. Јас сакав да имате многу повеќе од она што го имавте, и не само вие, туку и сите ваши врсници, затоа што за вас, откако се родивте, имаше секогаш повеќе отколку за многу други. Многу пати ви ускратував, оти како деца не можевте да ги разберите сите работи. Тоа го правев за ваше добро, затоа што како дете имав многу тежок живот, и не сакав таков живот да има било кое дете“, се потсетува Илија на зборовите на својот татко и додава: „Никој од нас, никогаш не му забележи што беше многу малку со нас. На против, секогаш бевме и сме горди со него, заради неговото дело.“

КАКО ГИМНАСТИЧАР

Учејќи ја историјата на својот народ во прилепската чаршија, а потоа и од спомените на учесниците во Илинденското востание, среќавајќи се со некои од нив и во емиграција, во Софија, патувајќи низ другите делови од Југославија и посетувајќи ја Грција, Методија Андонов-Ченто, на почетокот на триесеттите години, го потврдил своето сознание за националната припадност, односно дека Македонците не се ниту Срби, ниту Бугари, а уште помалку Грци, иако им се поделени на нивните држави, кои се обидувале да ги асимилираат. Тој се вклучил во борбата за националните права на македонскиот народ, уверен дека до нив може да се дојде по мирен пат. Ченто заклучил дека до Балканските војни македонскиот народ требало да се бори за ослободување од Отоманското ропство, а по тоа и за обединување. Според него, по Првата светска војна, а особено по Грчко-турската војна, Македонија била поделена на четири дела: Вардарска, Егејска, Пиринска и четвртата - Емигрантска, чии маки ги сознал при посетата на Софија во 1935 година.

КАКО ПРЕТСЕДАТЕЛ НА
ПРЕЗИДИУМОТ НА АСНОМ

„По Илинденските демонстрации во 1940 година - раскажува Илија - заради одржаниот говор на Шаторов Камен, Ченто бил затворен и задржан во затвор три месеци, под обвинение дека е главен организатор на демонстрациите. На родителскиот состанок во прилепската гимназија на 8 декември 1940 година, веднаш по враќањето од затворот, на барањето на директорот на гимназијата, учениците да зборуваат и дома, и на улица и во гимназијата само на српски јазик, одговорил на македонски: ’Господине директоре, не можете тоа од нас да го барате. Не можете ниту Вие, ниту било кој друг да ни забрани нам и на нашите деца, дома и овде на часовите да зборуваме на својот мајчин македонски јазик, затоа што ние сме Македонци, а нашите деца се македонски деца. Ние Македонците имаме свој јазик и нашите деца имаат право да зборуваат насекаде на својот мајчин јазик. Ниту ние им забрануваме, ниту некој друг може да им забрани на српските деца, кои се дојдени во Прилеп, да зборуваат на нивниот мајчин српски јазик. Не им браниме да бидат Срби, но нашите деца нека останат Македонци. Ако овој политички поредок не ни ги дава нашите политички и национални права за самостојност, ќе дојде ден, во една федеративна држава, кога оваа земја нема да се вика Јужна Србија, туку Македонија и ќе биде самостојна држава. Уште на состанокот бил физички нападнат од полицискиот писар Матиќ. Веднаш потоа - се потсетува Илија - неговиот татко Ченто бил затворен, а на почетокот на јануари 1941 година бил интерниран во Бајина Башта. Подоцна бил обвинет како петтоколонаш и осуден на смрт од Прекиот воен суд, но на интервенција на видните граѓани на Бајина Башта, бил спасен во после ден момент, пред построениот вод за егзекуција.“

ДОЧЕК НА ПРЕЗИДИУМОТ НА
АСНОМ И ГЛАВНИОТ ШТАБ НА НОБ
НА МАКЕДОНИЈА ВО ОСЛОБОДЕНО
СКОПЈЕ, 15 НОЕМВРИ 1944

По нападот на Германија против Советскиот Сојуз, кога на Петровден комунистите растуриле летоци, Ченто бил првиот затвореник на новодојдената бугарска полиција во Прилеп, а по него биле затворени Никола и Благоја Поповски и Аспарух, братот на Кузман Јосифовски-Питу. Го пуштиле по неколку дена, но постојано бил под надзор на будното око на полицијата. На крајот на 1942 година бил интерниран на југот на Бугарија, а веднаш по враќањето го испратиле во работниот логор во Чучулигово - Рупел, каде што многумината интернирани и образовани Бугари ги убедил дека Македонците не се Бугари. Есента 1943 година, по разговорите со Кузман Јосифовски-Питу, Ченто заминал на ослободената територија во Дебарца, каде што станал член на Главниот штаб на НОБ и претседател на Иницијативниот одбор за свикување на АСНОМ.

СУДИР

Ченто влегол во судир со Светозар Вукмановиќ-Темпо, кој кога партизаните биле притиснати од германската војска и од балистите, инсистирал да се повлечат кон Косово и Санџак, а Ченто му одговорил:

„Таму не е Македонија! Ако треба да се повлечеме, тогаш ќе се повлечеме во Егејска и Пиринска Македонија, кои се делови од Македонија и каде што живеат Македонци, кои треба да се вклучат во ослободувањето и во обединувањето на Македонија.“

„Во април и на почетокот на мај 1944 година, на седниците на Иницијативниот одбор - раскажува Илија - Методија Андонов-Ченто се залагаше делегацијата, која требало да оди кај Националниот комитет за ослободување на Југославија, да го истакне правото и барањето на македонскиот народ за обединување, како и за повикување на видните емигрирани Македонци да се приклучат во борбата за создавање македонска држава. Делегацијата составена од Методија Андонов-Ченто, Емануел-Мане Чучков и Кирил Петрушев, барала Националниот комитет да делува кај сојузниците да се постави главниот проблем на македонската борба - прашањето за целосна обединета Македонија. Тие определби се внесени и во одлуките на Првото заседание на АСНОМ, на Илинден 1944 година, кое го отворил најстариот пратеник Панко Брашнаров.“

Желбата на македонскиот народ сам да си ја создава својата држава се гледа и од тоа кога Методија Андонов-Ченто, пред заседанието, на Темпо, кој рекол дека Иницијативниот одбор „мора“ да го кооптира анонимниот Видоје Смилевиќ (се однесува на Видое Смилевски-Бато), му рекол:

„Дали мораме или не мораме, тоа е работа на Иницијативниот одбор. Ти можеш да присуствуваш на нашиве заседанија, но не можеш да ни кажуваш што ’мораме‘ да правиме. Ние не сме деца, па постојано некој да ни кажува што ’мораме‘ и што треба да правиме. Како делегација, на Вис се договоривме, во Националниот комитет, како да го одржиме заседанието и ние знаеме што е најдобро за Македонија. Со тоа и Тито се согласи. Затоа, те молам, да не се мешаш многу во работата на Иницијативниот одбор, без да бидеш прашан.“

Темпо излегол, но веднаш побарал да се состави партиска комисија, на чело со Видоје Смилевиќ да го осуди непартиецот Ченто.

При формулацијата на Манифестот се воделе жестоки дискусии. На инсистирање на Ченто било запишано и објавено:

„Тргнувајќи од вековните идеали на македонскиот народ, Првото македонско народно собрание ја прокламира, пред целиот свет, својата праведна и неотстапна желба за обединување на целиот македонски народ. Со тоа ќе се стави крај на ропството во сите делови на македонската земја и ќе се создадат услови за искрена солидарност и мир меѓу балканските народи. И натаму АСНОМ станува и останува единствен носител на народниот суверенитет на првата македонска држава. Правото на македонскиот народ оди до самоопределување, отцепување и присоединување со други народи.“

ГОВОРИ ВО АВНОЈ, БЕЛГРАД,
10 ЈУНИ 1945 ГОДИНА

Но, за жал, сите тие желби и прокламации постепено се напуштиле затоа што не биле во интерес на Комунистичката партија на Југославија, и на верните извршители на таа политика во Македонија, кои почнале да го менуваат текот на настаните, со силата на оружјето, и тоа уште на Второто заседание на АСНОМ, на крајот на декември 1944 година. Тогаш, на местото на Панко Брашнаров, познат народен трибун, за прв потпретседател на Президиумот го поставиле Лазар Колишевски.

Синот Илија нè потсетува и дека за прашањето каде да оди македонската војска: на Солун или на Срем, Ченто и неговите истомисленици се нашле во дилема - дали треба да се ризикува влегувањето во Солун со можен воен судир со единици од Британската армија, сличен на оној кој се случил кога таа ја бомбардирала Атина од своите бродови и со авиони. Заклучокот бил дека еден таков судир со сојузничка армија, би бил контрапродуктивен на идејата за обединување на Македонија, затоа што Англија била голем противник на менувањето на границите и поборник за враќање на кралот во Грција и кралот во Југославија.

Ченто длабоко верувал во реализацијата на одлуките на АСНОМ.

По жестоките критики на Главниот одбор на Народниот фронт на Македонија, Ченто поднел оставка на сите функции и се вратил во Прилеп (март 1946 година), со единствена надеж во Мировната конференција во Париз, закажана за есента 1946 година, затоа што сакал даостане доследен на принципите од договорот на Вис и на одлуките на АСНОМ, и затоа што не сакал да „си го врати часовникот назад“, како што му било препорачано од генералниот секретар на Главниот одбор на Народниот фронт и на Централниот комитет на Комунистичката партија.

На 14 јули 1946 година бил уапсен во близина на паркот во Прилеп, а три недели подоцна било објавено дека е „уапсен токму кога се обидувал да ја премине југословенско - грчката граница“!

Намерата, а не обидот за илегално емигрирање, при испитувањата ги објаснил вака:

„Се интересирам за обединувањето на македонскиот народ и тоа може правилно да се реши, ако биде признаено, на прво место од големите сили. Сега засега е при знаено од Советскиот Сојуз, а треба да биде признаено и од Америка и Англија. Само при таква согласност можеме да се надеваме дека македонското прашање, односно обединувањето на македонскиот народ може да биде правилно решено...“

Понатаму изјавил:

„Времето на вооружена борба помина. Сега сите спорни прашања треба да се решаваат со разум. Мене, македонското прашање, ме интересира како и секој Македонец, и сè што би можел би сторил за обединувањето на Македонија и доброто на македонскиот народ, било да сум во Македонија, било да сум надвор од Македонија. Обединувањето на македонскиот народ го сметам за последен долг кон својот народ, кој е многу измачен, особено со поделбата на Македонија на три дела во 1912 година. Заради тоа доколку решев и успеев да се префрлам во Америка, и ако ми се дадеше можност, тој свој политички став и јавно би го изнел, пред Обединетите нации и Мировната конференција, со цел да придонесам за обединувањето на македонскиот народ.“

Потоа, додал: „Сметам дека обединувањето на Македонија може да биде по мирен пат. Јас лично не сакам повеќе ни една капка крв да се пролева за Македонија.“

„Во ноември 1946 година - објаснува Илија - се одржа судење по сценарио на Видое Смилевски-Бато, во кое обвинението го читаше Благоја Попоски и му судеа Коле Чашуле и Лазар Мојсов, за едно со Панта Марина. Беше осуден на 11 години затвор со присилна работа и потоа 5 години губење на граѓанските и политичките права. Во затворот остана 9 години и 50 дена, од кои 59 месеци во потполна изолација. Во затворот боледуваше од хронична анемија, му беше ускратувана лекарска помош и како последица на тоа се разболе од рак на желудникот и почина на 24 јули 1957 година, кога неговиот град, и по крај сите забрани од Комунистичката партија, достојно го испрати до вечниот дом. Во 1990 година, по мое барање, беше обновен судскиот процес и неправедната пресуда од 1946 година беше укината, бидејќи обвинителот го повлече неодржливото обвинение.“

Извор - Не му се судеше на Ченто

Дополнително:

• Методија Андонов Ченто - цитати
• Носевме малтер со Ченто
• Методија Андонов Ченто - слики

Носевме малтер со Ченто

Скопјанецот Мехмет Али Осман (73) сведочи и за деновите што ги поминал со Методија Андонов Ченто во затворот Идризово: Колишевски му нудеше амнестија, но Ченто не сакаше милостиња

Пишува: Васко МАРКОВСКИ

Фото: Андон ДАВЧЕВ

Ченто беше голем човек и голем визионер. Го почитуваа сите во затворот, за секого имаше убав збор и добар совет. За Македонија тој беше втор човек по Тито, но во затворот беше достоинствен, работеше како сите други, јадеше што јадеа другите и стамено одбиваше милостиња, дури и од еден Лазар Колишевски, кој беше претседател на Народна Република Македонија. Вака, накусо, звучи сведоштвото на Мехмет Али Реџеп Осман, роден во 1936 г. во скопско Карадак Маало, кој неколку затворски месеци му бил малтерџиски чирак на Методија Андонов Ченто во затворот во Идризово. По 56 години од нивната последна средба, Мехмет Али реши јавно да му се заблагодари на човекот кој во затворот му бил како татко, кој го заштитувал и го подучувал каков човек да биде во животот. По земјотресот во 1963 г., откако од куќата не останало ништо, заедно со сопругата и децата решиле да почнат нов живот во Истанбул, Турција, но со секое доаѓање кај роднините во Скопје кај него се раѓал истиот немир - спомените за Ченто, за кои стотици пати им раскажувал на синовите и ќерките и на роднините во Скопје. „Тоа ми остана во сеќавање до денес. Поминаа речиси 60 години и тоа ми е уште во мислите. Таа благодарност ми остана во срцето, ете, толку години, и затоа сакам јавно да им се заблагодарам на неговите роднини, за сѐ што направи за мене додека бевме заедно. Човек заслужува да му правиш атер и што те пречекал со чај, со кафе, а не пак за пријателство кога си бил на мака“, ни рече Мехмет Али додека пиевме чај во домот на неговите роднини под скопската Саат кула.

ЧИЧКО ЧЕНТО

Сакајќи да ви го пренесеме неговото сведоштво колку што е можно поавтентично, го пуштивме диктафонот да снима и колку што е можно се воздржувавме од потпрашања. Почнуваме од почетокот. „Јас сум Мехмет Али Реџеп Осман, роден и порастен во Скопје, во улица 172, број 31, Карадак Маало. Во 1953 г. се случи една кавга, настана голем неред, голема тепачка, се истепавме, направивме беља, нѐ осудија. Јас добив две години затвор. Единаесет месеци лежев во Централни завод, тогаш беше затвор, под градот, мислам дека беше истражен затвор. Таму одлежав 11 месеци. Од таму ме однесоа во Идризово. Тука се запознавме со чичко Ченто. Јас имав 17 години, тој имаше повеќе од 50. Лежевме во Првото одделение, тој во 13-тата одаја, јас во 17-тата. Во тоа време, во секоја одаја беа по 17-18 души - како сите, така и тој, без разлика што бил порано, пред да го осудат“, ни раскажа. Првата средба се случила на градилиштето во кругот на затворот, каде што бил распореден да пренесува малтер додека се градела новата зграда, веднаш до Слободното одделение.

Мехмет Али Осман

„Кога дојдов во Идризово, веднаш нѐ распоредија секого на некаква работа - тогаш немаше седење по затворите. Сите работеа - кој на занает, кој на некоја друга работа - секој нешто мораше да работи. Мене ме дадоа на едно градилиште, една зграда што се градеше кај слободњаците, се викаше Јасковац. Таму работеше чичко Ченто, работеше како градежен работник, а мене ме распоредија да му помагам, заедно да носиме тарга - дрвено корито заносење малтер. Однапред, за рачките, го носеше тој, одзади, за другите рачки, го носев јас. Тогаш немаше машини за мешање бетон - сѐ се работеше рачно. Се мешаше на рака. Едни мешаа, а јас и чичко Ченто го носевме малтерот со коритото таму каде што работеа ѕидарите. Ќе испразниме, пак ќе се вратиме, пак ќе наполниме, пак ќе се натовариме - и сѐ така. Оттогаш, чичко Ченто ме имаше како син. Ме сакаше, ме бранеше и ми помагаше. Заедно поминавме три-четири месеци“, се сеќава. Да бидеш дури и во затвор со човек како Ченто, за Мехмет Али било голема привилегија и чест. И денес со голема живост раскажува за добрите совети и поддршката што ги добил од Ченто. „За мене тој ’чичко Ченто‘, а тој најчесто ме викаше ’синко‘. Ми беше близок како татко, како брат на татко ми и ме сакаше како да сум негов син. Беше добар со секого и за многу работи знаеше да нѐ посоветува, да ни даде памет, нам, помладите. Често знаев да избрзам, да направам нешто непромислено, но тој секогаш беше тука да ме посоветува кога ќе направев некаква грешка, и мене и другите: ’Не требаше да направиш така‘, ’Со сила ништо не бидува‘, ’Бидете паметни, учете‘... Го сакав, а и тој мене ме сакаше. Често знаеше да ми рече: ’Ти си професор! Ти овде заврши голема школа. Ова е за тебе висока школа. Затворот има 550 луѓе - ти научи со секого да се однесуваш како што треба. Ова ти е школа, и дај Боже да ти е последен пат да бидеш тука.‘ Вечно ќе му бидам благодарен“, ни раскажа Мехмет Али.

ОСТАВИ ГО ДЕТЕТО! МЕНЕ УДРИ МЕ!

Големината на Ченто, како што ни рече затворскиот пријател, затворениците можеле да ја видат во разни ситуации од затворското секојдневие. „Се случи еден ден, додека работевме. Малтерџиите ја наполнија таргата, а чичко Ченто беше малку оддалечен од мене. Беше постар, па воспитанието и почитта не ми дозволуваа јас него да го повикам да ја крене. Почнав самиот да го влечам коритото, да го доведам до кај него, па оттаму заедно да продолжиме да го носиме. Додека го правев тоа, ме здогледа еден од стражарите што нѐ чуваа наоколу, застанати со шмајзери - Дане, Русе и Бошко. Едниот од нив свирна со свирчето и свика по мене, да појдам кај него. Беше лут зашто виде дека го влечам коритото, дека не сум го викнал Чентота да крене.Чичко Ченто беше осетлив човек. Кога ме виде дека тргнав, ме грабна за раката, ме повлече зад себе и ми рече да запрам. Знаеше дека чуварот ме повикува за да ме удри. Се спротивстави и му рече: ’Остави го него. Ако треба некого да удриш, прво мене ќе ме удриш. Немаш право да го удриш зашто не ме викнал мене дакренам‘. Тоа ми остана во сеќавање до денес. Поминаа речиси 55 години и тоа ми е уште во мислите. Човекот стана да ме одбрани, без разлика што сум јас Турчин, муслиман, а тој беше православен“, сесеќава.

ОДБИ ПОМИЛУВАЊЕ ОД КОЛИШЕВСКИ 

Листајќи ги спомените од тие времиња, Мехмет Али не може да се сети дека некогаш го чул Ченто да зборува за тоа како бил осуден или да ја коментира пресудата со луѓето во затворот. Барем не со нив, помладите. Единственото што го знаел за случајот на Ченто било дека лежел затвор за политика и оти го осудиле на 10-11 години, зашто се залагал Македонија да биде самостојна. „Се сеќавам еден ден дојде Лазар Колишевски, во Идризово, во 1953 г., заедно со Глигор Зафировски, управник на затворот. Дојде кај Ченто и му зборуваше нешто за помилување. Овие зборови ќе ги паметам додека сум жив. На зборовите за помилување, Ченто свика: ’Кога не бев за осудување, ме осудивте на 10 години. Што барате сега? Милост не сакам! Сте ме осудиле 10 години - 10 години ќе одлежам! Не ми треба помилување! Ќе одлежам до ден колку што ме осудивте!‘ Така му рече на еден Лазар Колишевски, претседател на Народна Република Македонија, стамено и гласно, како маж! Тоа секој не може да го каже. Тоа беше голема храброст. Во тоа време немаше правда. За ништо ќе ти го удреа пендрекот. Колишевски молчеше. Ја спушти главата и молчеше. Кога си заминаа, очите ми се наполнаа со солзи, но, од друга страна, ми дојде некаква храброст. Само му реков: ’А бре, чичко Ченто, да се сите како тебе, оваа земја поинаква ќе биде.‘ Видов дека и нему му се насолзеа очите. Ме прегрна, ме погали и ништо не рече. Заедно поминавме три-четири месеци. Последен пат се видовме по случката со коритото“, сведочи Мехмет Али Осман. По случката со коритото, него го одвеле на принудна работа на Водно, во 1953-1954г. „Водно во тоа време беше голо. Врбите, дрвјата што ги гледате сега, што ви прават сенка, ги садевме ние. Кршевме камења, носевме вреќи земја на грб и го пошумувавме Водно“, ни раскажа.

ЧЕНТО БЕШЕ ГОЛЕМ ЧОВЕК

Желбата јавно да му се заблагодари на семејството на Ченто не се намалила иако поминале педесетина години. Ченто, како што вели, бил голем човек, голем лидер и за него секогаш ќе зборува со жар. „Живеам во Турција и секогаш кога доаѓам во Македонија им раскажувам на роднините каков човек беше Ченто. Ми беше голема желба да најдам некој негов роднина, да му кажам еден тешуќур, една благодарност што ме бранеше како свој син и да им кажам едно признание зашто уште пред 50 години знаел што ќе биде, дека Македонија ќе стане самостојна. Види колку паметен човек бил тој! Уште пред колку години ја видел денешницата. Уште пред колку години мислел дека Македонија треба да биде и ќе биде самостојна. Видел што ќе биде уште пред педесет години. Тој беше човек што не сакаше милост. Што јадеа сите во затворот, тоа јадеше и тој. Да беше поинаков, имаше можности. Но, тој беше човек со достоинство. Да е друг, можеби ќе прифати. Ченто не сакаше милостиња. Беше вреден, но и беше и голем мајстор, ја знаеше работата. Уште ми иде пред очи - со теслата на појасот. Во Македонија тој беше прв по Тито, ама не се штедеше кога работеше. Ем ја знаеше работата, ем работеше! За мене, за луѓето околу мене и за луѓето од малцинствата, Ченто беше човек за десетка. Беше осетлив човек. Не сакаше да биде груб со никого. Него го сакаше секој. Секој го почитуваше. Ченто беше голем човек. Тоа им го зборувам и народнините овде, и на луѓето во Турција. Сум лежел затвор со голем човек. Ченто беше голем како Ататурк“, ни рече затворскиот пријател на првиот претседател на Президиумот на АСНОМ.

БЛАГОДАРНОСТ ДО АНДОНОВИ

Со голема тага ја примил веста за смртта на Ченто, која му ја пренесле пријатели што му дошлена гости во Турција. „Се разбира, се нажалив. Многу го сакав и многу сум му многу благодарен за човештината. Како што го сакам Ататурк, така го сакам и него. Секогаш ќе го сакам и ќе му бидам благодарен, без разлика кој е на власт, дали неговите или тие што го осудија. Чув дека Ченто имал ќерка, се обидов да ја најдам, ама не бидна к'смет, па решив на овој начин да се заблагодарам. Сакам да им кажам, нејзе и на неговото семејство: ’Блазе вас што имавте таков татко. Тој за нас беше како светец. Примете го моето сочувство. Благодарам за сѐ!‘ Еве, кешке на овој начин, преку весникот ќе дознаат“, ни рече. Откако ја отслужил својата казна затвор, во 1954 г. Мехмет се оженил, отслужил војска и решил да му се посвети на семејниот живот во Скопје. Но, плановите му ги расипал земјотресот во 1963 г. Се отселил во Турција, работел, печалел - но повторно сака да се врати во Македонија. „Земјотресот ни ја урна куќата, останавме во шатори во Гази Баба, немаше чаре, заминавме во Турција. Денес имам 73 години и сакам повторно да се вратам во родната земја. Јас сум задоволен од Турција, таму имам сѐ - и куќа, и дуќани - сѐ ми дал Господ, ама родното место ми е мило. Го затвориле билбиљот во кафез - го барал трнот. Кога го пуштиле во трнот - пак почнал да пее. Ете, им оставив на децата аманет, ако умрам - во Македонија да ме закопаат. Ова ми е мене родно место. Повеќе роднини имам овде, овде имам пријатели, чувствувам топлина кога сум овде. Мислам дека треба да ми дадат државјанство. Децата ми се тука родени. Ме прашуваат зошто не сум ги донел тука. Зошто сум ги однел во Турција? Зар не сме имале овде од што да живееме. Сакаат да знаат каде се родени. Родното место влече“, ни рече Мехмет Али, испраќајќи нѐ со благослови.  

Извор: Носевме малтер со Ченто, Форум, бр.193, 5 јуни 2009

Методија Андонов Ченто - цитати

Цитати за и од првиот претседател на президиумот на АСНОМ и борец за ослободувањето и обединувањето на Македонија - Методија Андонов-Ченто

„Господине директоре, не можете тоа од нас да го барате. Не можете ниту Вие, ниту било кој друг да ни забрани нам и на нашите деца, дома и овде на часовите да зборуваме на својот мајчин македонски јазик, затоа што ние сме Македонци, а нашите деца се македонски деца.

Ние Македонците имаме свој јазик и нашите деца имаат право да зборуваат насекаде на својот мајчин јазик. Ниту ние им забрануваме, ниту некој друг може да им забрани на српските деца, кои се дојдени во Прилеп, да зборуваат на нивниот мајчин српски јазик. Не им браниме да бидат Срби, но нашите деца нека останат Македонци. Ако овој политички поредок не ни ги дава нашите политички и национални права за самостојност, ќе дојде ден, во една федеративна држава, кога оваа земја нема да се вика Јужна Србија, туку Македонија и ќе биде самостојна држава.“

Методија Андонов-Ченто,

8 Декември, 1940 година, на родителскиот состанок во прилепската гимназија, како одговор на барањето на директорот на гимназијата, учениците да зборуваат и дома, и на улица и во гимназијата само на српски јазик. Според кажување на неговиот син Илија Андонов. Извор: Не му се судеше на Ченто, му се судеше на АСНОМ

❧

„Поставив прашање како да се поврземе со Македонците во Грција и во Бугарија и предложив Националниот комитет да издаде еден меморандум за Македонија, од кој ќе се види дека и македонскиот народ се бори против заедничкиот фашистички непријател и за остварување на националното право на обединување. Но, овие работи беа премолчени во дискусијата.“

Методија Андонов-Ченто,

24 Јуни, на седницата на раководството на Националниот комитет, на која присуствува и Тито. Извадок од книгата „Методија Андонов - Ченто“ од Илија Андонов

❧

„...На триесетти јуни повторно се сретнав со Тито. Се интересираше дали сме задоволни од разговорите. Јас му кажав дака разговорите се едно, а друго е што навистина ќе се направи и дака за задоволство ќе зборуваме подоцна кога ќе се остварат ветувањата. Тој пак ми повтори дека при првата можност ќе проговори и ќе се заложи за обединувањето на Македонија и на македонскиот народ:

Ќе видите оти нема да Ве изневерам. Ова не се празни ветувања. Еве Ви една моја фотографија за спомен, како залог за она што Ви го ветив. Ако Ве изневерам, ќе можете да покажувате кој Ве изневерил.

Ја зедов фотографијата, на која беше со маршалска униформа и на која имаше напишано: За спомен на соборецот, другарот Методија Ченто. Тито. 30.lV. 1944.“

Методија Андонов-Ченто,

Автобиографски запис

❧

„Таму не е Македонија! Ако треба да се повлечеме, тогаш ќе се повлечеме во Егејска и Пиринска Македонија, кои се делови од Македонија и каде што живеат Македонци, кои треба да се вклучат во ослободувањето и во обединувањето на Македонија.“

Методија Андонов-Ченто,

Како одговор на барањето на Светозар Вукмановиќ - Темпо партизаните да се повлечат на Косово поради притисокот на Германците. Извор: Не му се судеше на Ченто, му се судеше на АСНОМ

❧

„Бев во обезбедувањето на судницата, така што ја следев расправата, иако тоа и не беше некоја расправа, затоа што ретко му даваа збор. Но, се сеќавам кога на една констатација на обвинителот, Ченто бурно реагираше велејќи дека тој не се согласува со терминот дека Македонија е ’во рамките‘ на Југославија, туку треба да стои дека таа е ’под рамките‘ на Југославија“ -

Петар Дамчески, 

учесник во борбите на Сремскиот фронт во Втората светска војна, потоа член на милициското обезбедување при судењето на Методија Андонов-Ченто

❧

„...на поминување во Скопје, бев повикан од Македонскиот национален комитет кој имаше карактер на - македонска територијалност, бугарска националност. а негов претседател беше Стефан Стефанов. Комитетот го определи адвокатот од Кавадарци - Атанасов, да ми објасни дека треба да соработувам со бугарската власт, бидејќи Македонија се обединила со Бугарија. Мојот одговор во присуство на Матов и инженерот Цветко беа дека јас нема да соработувам со бугарската власт, затоа што не се чувствувам Бугарин, туку Македонец, и затоа што за мене е важно обединувањето на цела Македонија и на националните права на Македонците.“

Методија Андонов-Ченто,

разговор воден на 26 Април 1941 година, споменат во „Жалба од Методија Андонов Ченто осуденик на КПЗ Идризово“, до Окружниот суд Скопје До Врховниот суд на НР Македонија, од 4 декември 1947 Скопје

 ❧

„Обединувањето на Македонија може да стане на мирен начин и тоа ќе биде најдобро. Јас лично не сакам ниедна капка крв повеќе да се пролева за Македонија. Но, за обединувањето е потребно на прво место согласност со големите сили, Русија го признава нашето прашање, а тоа не е доволно, бидејќи треба да е признато и од Англија и Америка. Во тој поглед ние сме должни да се залагаме, особено сега, пред Мировната конференција, за правото на самоопределување.“

Методија Андонов-Ченто,

од „Жалба од Методија Андонов Ченто осуденик на КПЗ Идризово“, до Окружниот суд Скопје До Врховниот суд на НР Македонија, од 4 декември 1947 Скопје

❧

„...обединувањето на Македоннја ме интересира и дека според моето мислење како најправилно решение сметам дека е - правото на самоопределвање... Ова нешто не го кријам, бидејќи го сметам за свој долг, тоа нешто сум го предлагал да влезе и во уставниот проект, мислејќи на сите три дела на Македонија, а не само на Вардарска...“

Методија Андонов-Ченто,

Од „Жалба од Методија Андонов Ченто осуденик на КПЗ Идризово“, до Окружниот суд Скопје До Врховниот суд на НР Македонија, од 4 декември 1947 Скопје

❧

„Во стара Југославија, Србите, за време на окупацијата на Бугарија, ме заплашуваа со убиство, но никогаш не се надевав дека и Македонци ќе ми се фалат со убиство.“

Методија Андонов-Ченто,

Од „Жалба од Методија Андонов Ченто осуденик на КПЗ Идризово“, до Окружниот суд Скопје До Врховниот суд на НР Македонија, од 4 декември 1947 Скопје

❧

„Ченто беше голем човек и визионер. Го почитуваа сите во затворот, за секого имаше убав збор и добар совет. За Македонија тој беше втор човек по Тито, но во затворот беше достоинствен, работеше како сите други, јадеше што јадеа другите и стамено одбиваше милостиња, дури и од еден Лазар Колишевски, кој беше претседател на Народна Република Македонија.“

Мехмед Али Осман, пријател на Ченто од затворот Идризово.

Извор: Носевме малтер со Ченто

❧

„Се сеќавам еден ден дојде Лазар Колишевски, во Идризово, во 1953 г., заедно со Глигор Зафировски, управник на затворот. Дојде кај Ченто и му зборуваше нешто за помилување. Овие зброви ќе ги паметам додека сум жив. На зборовите за помилување, Ченто свика: ’Кога не бев за осудување, ме осудивте на 10 години. Што барате сега? Милост не сакам! Сте ме осудиле на 10 години - 10 години ќе одлежам! Не ми треба помилување! Ќе одежам до ден колку што ме осудивте!‘ така му рече на еден Лазар Колишевски, претседател на Народна Република Македонија, стамено и гласно, како маж! Тоа секој не може да го каже. Тоа беше голема храброст. Во тоа време немаше правда. За ништо ќе ти го удреа пендрекот. Колишевски молчеше. Ја спушти главата и молчеше. Кога си замина очите ми се наполнија со солзи, но од друга страна, ми дојде некаква храброст. Само му реков ’А бре, чичко Ченто, да се сите како тебе, оваа земја поинаква ќе биде.‘ Видов дека и нему му се насолзеа очите. Ме пргрна, ме погали и ништо не рече.“

Мехмед Али Осман, пријател на Ченто од затворот Идризово.

Извор: Носевме малтер со Ченто

❧

„Се случи еден ден, додека работевме. Малтерџиите ја наполнија таргата, а чичко Ченто беше малку оддалечен од мене. Беше постар, па воспитанието и почитта не ми дозволуваа јас него да го повикам да ја крене. Почнав самиот да го влечам коритото, да го доведам докај него, па оттаму да продолжиме да го носиме. Додека го правев тоа, ме здогледа еден од стражарите што не чуваа наоколу, застанати со шмајзери - Дане, Русе и Бошко. Едниот од нив свирна со свирчето и свика по мене, да појдам кај него. Беше лут зашто го влечам коритото, дека не сум го викнал Чентота да крене. Чичко Ченто беше осетлив човек. Кога ме виде дека тргнав, ме грабна за раката, ме повлече зад себе и ми рече да запрам. Знаеше дека чуварот ме повика за да ме удри. Се спротистави и му рече: ’Остави го него. Ако треба некого да удриш, прво мене ќе ме удриш. Немаш право да го удриш зашто не ме викнал мене да кренам‘. Тоа ми остана во сеќавање до денес. Поминаа речиси 55 години и тоа ми е уште во мислите. Човекот стана да ме одбрани, без разлика што сум јас Турчин, муслиман, а тој беше православен“

Мехмед Али Осман, пријател на Ченто од затворот Идризово.

Извор: Носевме малтер со Ченто

❧

„Бидејќи бев еден од најдобрите гимнастичари во гимнастичкото соколско друштво честопати ја водев четата за време на вежбите. Еднаш наместо да речам ’напред чето‘, командував ’напред ченто‘. Другарите како едвај да чекаа да најдат нешто да си играат мајтап со мене, почнаа да ме ословуваат со Ченто. Во почетокот многу се лутев кога така ми викаа, а тоа пак на прилепчани, како познати мајтапчии, уште повеќе ме задеваа и тоа го пренесоа низ чаршијата, каде што уште повеќемина се задеваа на тој начин. Престанав да се лутам, мислејќи дека другарите нема да ме задеваат, но веќе беше доцна и тој прекар ми остана.“

Методија Андонов-Ченто,

За тоа како го добил прекарот, извадок од „Лична биографија и сеќавања на М. Андонов - Ченто“

❧

„МАКЕДОНСКИ НАРОДЕ!... ТИ, кој знаеше за уништувањето на вистинските борци за македонската слобода каков што беше првиот претседател на Македонската Република легендарниот Методија Андонов - Ченто...“

Драган Богдановски, 

„Манифест на ДПМНЕ до македонскиот народ“ (20 февруари, 1990 година, Стокхолм), Млад Борец.

❧

„1946 година ме истераа како Бугарка од Македонија. Ченто беше Македонец и јас му бев секретарка. Добро соработувавме. Никогаш нема да заборавам што значеше Ченто за Македонија. Никој после него не се роди со толкава скромност, чесност и љубов кон Македонија.“

Катерина Трајкова Нурџиева, 

внука на Гоце Делчев во интервју за А1.

❧

„Денеска се навршуваат 60 години од смртта на мојот татко, еден долг период, но многу краток за мене за да се заборави неправдата што му беше нанесена. Единствената партија што ја имаше татко ми беше Македонија и сите свои напори, сите свои желби, тој ги насочи кон ослободување, осамостојување и обединување на Македонија. Токму поради таа негова идеја, тој бил почесто во затвор за време на српската и за време на бугарската окупација, а најмногу одлежа, 9 години, во слободна Македонија, за која тој толку многу се залагаше.“

Марија Јакимоска, 

ќерка на Методија Андонов – Ченто, 24 јуни 2017, извор: „Ќерката на Ченто: Единствената партија што ја имаше татко ми беше Македонија“

Дополнително:

• Жалба од Методија Андонов Ченто
• Автобиографски запис
• Методија Андонов Ченто - слики
• Носевме малтер со Ченто
• Не му се судеше на Ченто му се судеше на АСНОМ