December 18, 2019

Леонид Јанков, гевгелиска легенда

Леонид Јанков е роден на 10 март 1878. година во село Мачуково, од татко Трајко и мајка Ката. Селото Мачуково, кое се наоѓа на 4 км од Гевгелија, во втората половина на 19. век било многу развиено, со сите карактеристики за поголемите населби. Со развојот на чифлигарството во Македонија, започнува процесот на претварање на македонските селани во чифлогари. Најголемиот чифлик-сајбија кој го држел Мачуково и половина Гевгелија била една жена, позната под псевдонимот Анмката. Османлиската бруталност предизвикала омраза, огорченост и спротивставување и со оружје со цел да се заштити честа и достоинството на селаните. За таа селаните си поставиле чувари за заштита на своите имоти таканаречени падари. Еден од падарите-заштитници на македонското население и имоти, во почетокот на 20. век бил и Леонид Јанков.

Мачуковчани набргу разбрале дека ропската положба вечно не може да трае и да се поднесува, туку дека само организирани можат да се ослободат од ропството, и тоа со пушка во рака и со сопствени сили. Затоа со формирањето на организационите чети на почетокот на 20. век, многу селани од Мачуково се најдоа во четите на Сава михајлов и Аргир Манасиев. Столб на Организацијата во селото бил Генчо Лазаров Ортаков, а во организационите работи најмасовни биле Јанковци.

Движејќи се својот татко, а понекогаш правејќи му и услуги, Леонид уште млад, се запознал со идеите и целите на Организацијата и на ВМРО, ја сакал а подоцна и го посветил и својот живот.

Првата поголема борба на Организацијата била на 4 фебруари 1901. година во селото Бајалци кога четата на Чернопеев била опколена со околу 500 турски аскери. Османлиите биле изненадени од отпорот на востаниците, додека народот се гордеел со храброста што ја покажале неговите синови. После оваа борба биле затворени многу селани, а меѓу нив и Леонид Јанков. Бидејќи иследните органи не можеле да докажат некоја револуционерна активност, повечето биле пуштени по шест месеци, а меѓу нив и Леонид Јанков. Сепак османлиите ги користеле алчните за пари и непријателите на македонскиот народ за откривање и убивање на познати дејци ширум гевгелиската околија. Катастофалниот биланс по сите тие предавства бил 444. луѓе биле осудени на казни од 1 до 101. година, а 2000. луѓе биле тепани, мачени и малтретирани на најсурови и свирепи начини.

Откако Леонид бил пуштен од затвор него сите го почитувале, знаеле дека носи оружје и дека е добар стрелец а Турците знаеле дека работи за организацијата и се плашеле од него. Леонид имал еден пријател турчин Емишин преку кој дознавал што се зборува за него во уќуматот. Но по убиството на шпионот Ристо Дјчинов од страна на Леонид, тој бил многу компромитиран пред власта па затоа преминува во илегала и се приклучува на четата на Аргир манасиев. Бил одреден за десетар а во 1902. година за околиски војвода во гевгелија. Оваа чета ги заштитувала луѓето од турските лошите турци, се борела против грчката пропаганда, ликвидирала нејзини претставници, а потоа се борела и против бугарскиот врховизам и пропаганда.

Во текот на 1903. година Леонид се наоѓал во четата на Манасиев, учествувал во востаничката борба во гевгелискиот крај против османлиското ропство. Тоа не била фронтална борба, туку се се одвивало преку диверзантски акции. По неуспешното завршување на Илинденското востание, во октомври 1903. година престанале сите борбени активности а поголемиот дел од востаничките чети се префрлиле во Бугарија. Со четата на Манасиев, тоа го сторил и Леонид Јанков.

Откако се враќа во 1904. година во гевгелискиот крај, Леонид заедно со Томе Донев и Миле Таушанов на подрачјето на Богданци развиле голема активност. Во текот на 1904. и 1905. година Организацијата претрпела тешки загуби поради се поголемите пресметки меѓу вооружените врховистички пропаганди од една страна и Организацијата од друга страна. Овие години биле години на големи удари врз нејзината жива сила а посебно врз раководниот кадар. Поради предавничката улога на врховистичките елементи внатре во самата Организација, убиени се многу видни револуционери, меѓу кои Христо Узунов, Никола Карев, Александар Турунџев, Сава Михајлов и ... Оваа 1905. година херојски загина и Леонид Јанков.

Откако дешифрирале едно писмо упатено од градското раководство до Леонид, турската војска собрала 3000 луѓе и го опколиле просторот околу селото Ѓавато. Леонид со своите востаници бил засолнат во големите капини во месноста Ѓуров Дол. Се развила нерамноправна битка, во која Леонид со итрина успеал да убие многу непријатели но кога му останале само уште два куршума, со едниот го убил јусбашијата а со последниот сам се убил, не дозволувајќи жив да падне во рацете на турците.

Тој ден сите камбани во градот биеле и целиот град татнел од нивниот звук. Повеќе од 3000 души од градот и околните села биле собрани на неговиот закоп, кој се извршил во дворот на гробиштата на црквата Свети Спас, во северната страна. 

Извадоци од книгата на Слободан Мурџев
„ЛЕОНИД ЈАНКОВ -Гевгелиска легенда“.

Извор: Добар глас

December 17, 2019

Груев „Волјата на револуционерна Македонија“

Ристо Дамјановски

Во историјата на секој народ постојат личности што го симболизираат своето време, што претставуваат меѓник на цела една епоха. Тоа се луѓе достојни за почит и вечна слава од поколенијата. Таква личност е Дамјан Груев, еден од врвните апостоли и раководители на македонската националноослободителна и револуционерна борба од крајот на 19 и почетокот на 20 век. Не случајно тој е наречен „Волјата на револуционерна Македонија“. Таа волја е олицетворена во неговото учество при формирањето на МРО во Солун, на 23 октомври (стар стил) 1893 година. Таа волја е изразена во неговото претседателствување со Смилевскиот конгрес (2-7 мај) 1903 и со неговото раководно и командно учество во Илинденското востание. Таа волја се отсликува и по востанието преку силниот ангажман во заздравувањето на Организацијата, со учеството на Прилепскиот подвижен конгре (1904) и со претседателствувањето на Рилскиот конгрес (октомври 1905). И се' така до оној кобен декемвриски ден (23) од 1906 година, кога во нерамна борба со турска потера самиот си го докрајчува животот кај месноста Петлец с. Русиново, Беровско.

Меѓу раѓањето и смртта на Дамјан Груев минаа само 35 години, а придонесот е вековит за македонскиот народ. Загинува во време кога можеше најмногу да придонесе за исполнување на неговиот сон, да ја види Македонија слободна и да ги оствари желбите на повеќе генерации македонски борци за самостоен и пристоен живот. И не е случајно што големиот бугарски поет Иван Вазов во една песна ќе ја изрази својата огромна почит и жал за загубата на големиот македонски револуционер, споредувајќи го со бугарскиот национален великан Васил Левски: „О, Македонијо, ти го губиш својот Левски, својот најверен син, својот најсилен меч!“ Се прашуваме од каде потекнувал тој неизмерен вруток на волја и енергија во една личност, за во еден толку ограничен живот да оствари толку врвни постигања. Затоа Дамјан и Илинден се нештата што нѐ обединуваат, независно од противречностите што ги наметнува животот на социјален, материјален и духовен план. Нему, во вистинска смисла на зборот, Македонија му беше сѐ! Тој во својот приватен живот бил самотник, аскет и борец за идеали. Личните задоволства за него се нешто туѓо и неспоиво со револуционерната дејност. Тој со макотрпно чекорење низ многубројните животни крстопати ќе го искажува своето нераскинливо чувство и својата желба за оддолжување кон сопствениот народ. Во деновите на својот најголем револуционерен разгор ќе преземе подолга турнеја низ Македонија за да ги обеснажи врховистичките сили. Тој на своите соработници често им говорел: „Мене местото ми е овде кај народот... и ете, ќе го бранам до последниот мој здив и куршум. Треба да се одвикнеме од робувањето. Македонското име е славно и нашите дедовци се големи. Слободата ќе ја добиеме со борба „Слободата е голема работа, но бара големи жртви. Само со неа ќе го заштитиме македонскиот народ од робувањето, од асимилацијата и од исчезнувањето како народ“.

Роден е во револуционерното демирхисарско село Смилево на 19.1.1871 година, во семејство на ѕидари-печалбари. Се школува во Битола, Солун, Белград и во Софија. Идејата целосно да му се посвети на македонското ослободително дело доаѓа до израз за време на неговите студии во Софија кога со група студенти Македонци цврсто решиле по завршувањето на студиите сите да се вратат во Македонија, во која имало големи потреби од образовани луѓе. Така, Даме заминува за учител во своето Смилево. Потоа бил преместен во Битола, Прилеп, а од 1894/95 година бил учител во штипско Ново Село. Таму доаѓа до првата средба меѓу Дамјан Груев и Гоце Делчев и нивното заколнување пред традиционалните симболи - Библија, кама и пиштол. Тие во слога и соработка ќе станат идеален тандем што дејствува беспрекорно, се' до пролетта 1903 година. Дамјан и Гоце откриваат дека се слични души, со исти цели и во името на македонската револуционерна борба се побратимуваат. Дамјан со аналитичен ум, спокојство и такт, реалистичен и при најкомпликувани ситуации, Гоце смел во одлуките, буен во занесот и фантазијата, со богатство идеи, стануваат двигатели на Организацијата.

Во учебната 1895/1896 година Дамјан Груев станал егзархиски училиштен инспектор во Солунско. Тоа му овозможило да дејствува слободно и во интерес на организацијата. Меѓутоа, Дамјан набргу бил накодошен дека бил организатор на ученичките бунтови во повеќе градови во Македонија и човек што се занимавал со бунтовничка дејност, поради што добива отказ од службата. Заминал кај егзархот Јосиф во Цариград за лично да се пожали на неправилно донесената одлука. Есента 1898 година бил интерниран во Битола и се вработил во битолската класична гимназија. Во август 1900 година, во таканаречената Поп-Ставрева афера, Дамјан бил осуден на 10 години затвор. Одлежал само две години во Битола, а една во Подрум Кале во Мала Азија. Иако се наоѓал во затвор, Дамјан не престанал да се занимава со револуционерна активност.

По амнестијата во април 1903, се враќа во Солун. Тогаш ја сознава и веста за решението на Солунскиот конгрес за востание во Македонија. Во Солун Дамјан се сретнал со Иван Гарванов, со Гоце Делчев и со други, но ништо не можел да измени. Само успеал да го организира и одржи Смилевскиот конгрес, кога дефинитивно е решено востанието во Битолскиот револуционерен округ да се крене на верскиот празник Илинден. На конгресот бил избран востанички Главен штаб на чело со Дамјан Груев и во такво својство учествувал во подготовките и во востанието.

По задушувањето на востанието Дамјан прави обиколки низ цела Македонија, со цел да ја враќа вербата во силата на Организацијата. Во тие години имал повеќе средби со дипломати и новинари и давал повеќе интервјуа за странскиот печат. По Рилскиот конгрес на пат кон Смилево, во Ќустендил ја посетил мајката на легендарниот охридски војвода Христо Узунов. На разделбата Дамјан се обратил на мајката на Узунов со зборовите: „и јас ќе бидам среќен, мајко, ако загинам за Македонија“. На 22 декември 1906 година, кај месноста Петлец, во борба со турскиот аксер, откога му загинува придружбата, Дамјан си го одзел животот за да не падне жив во рацете на Османлиите. Селаните мртвото тело на Дамјан и го погребале во дворот на црквата во Русиново. Подоцна, неговите посмртни останки беа пренесени во родното Смилево.

Подвизите на Дамјан Груев и неговата улога во Организацијата не останале незабележани од народниот гениј, кој испеал песни за овој славен војвода, а забележани се и повеќе приказни, кажувања, легенди и преданија за неговиот лик и револуционерно дејствување, неговата истрајба до крај да му остане верен на делото за кое живееше, работеше и се бореше. Така Дамјан со својата национална идеја и борба има трајно трансисториско значење кое сјае со силно и продолжено дејство.

(Авторот е професор, доктор по историски науки, генерал во пензија)

December 16, 2019

Последниот бранител на Републиката

Пишува: Анита ДИМОВА
 
  • Името на Питу Гули, прославен илинденски војвода, стана синоним за бестрашен борец, предан до смртта на македонското револуционерно дело. Тој е легенда којашто продолжува да живее, трајно вкоренета во народното паметење, богато опеана во македонските песни за последниот бранител на ослободеното Крушево. Неговата популарност видливо ги има оставено зад себе сличните подвизи и саможртви на стотини војводи и револуционери од илинденската епоха.
  • Неговата девиза била негување на долготрајната програмска ориентација за заедништво во неволјите, во борбите и во стремежите кон слобода на сите угнетени во Македонија. Тој бил пример за учеството на македонските Власи во ослободителните движења во Македонија.

Изворните податоци за животниот пат и за револуционерното дело на Питу Гули се скудни, фрагментарни, расфрлени низ мемоарите и литературата за борбите од илинденската епоха. Оваа празнина ја пополнува биографскиот осврт што го направи академик Манол Пандевски.

Среќна околност претставува фактот што за Питу Гули како и за многумина истакнати револуционери да не останат анонимни се погрижиле нивните преживеани соборци, блиски и пријатели.

ГОЛГОТСКИ ПАТ

Современиците се согласни во тврдењето дека Питу Гули се родил во Крушево и дека бил од влашко, ароманско потекло. Некои современици сведочат дека имал завршено само две одделенија основно училиште, а од сите кажувања следува заклучокот дека во младоста бил овчар, крчмар, гостилничар, заточеник и комита. По раната смрт на таткото, мајка му го главила, поскоро да слугува одошто да работи, кај богатиот трговец и сточар Манду во Кочани. Тогаш по првпат Питу ја почувствувал горчината на експлоатацијата и понижувањата. По некое време, како и многумина други крушевчани, во потрага по подобра егзистенција, се нашол меѓу македонските печалбари во Софија.
 
Годината на раѓањето се изведува од сведоштвата за неговото влегување во четата на Адам Калмиков. Неколкумина современици тврдат дека тогаш, во 1885 година, тој бил на дваесетгодишна возраст. Затоа може да се прифати дека Питу Гули е роден во 1865 година. Тој бил врсник на Пере Тошев и Ѓорче Петров, а на Мечкин Камен загинал на 38-годишна возраст.

Калмиковата чета се формирала во Ќустендил, а се состоела од 120 четници, чија главнина дошла од Софија. Со неа дошол и Питу Гули. Префрлувањето преку границата станало во две групи, ноќта на 18 спроти 19 мај 1885. По влегувањето во Македонија, четата се движела во јужна насока - преку Осогово, Пијанец, Голак, Плачковица, Радовишко и Плауш кон Демир Капија. Во Радовишко четата била откриена по што започнале прогоните, судирите и разбивањето. Против неа излегле јаки потерни единици, составени од турска војска и башибозуци. Најтешко било тоа што, останувајќи без водичи и врски, четата изгубила ориентација, а преминот на Вардар кај селото Градец бил чуван од бројна аскерска единица.

Питу Гули, на голготскиот пат од Ќустендил до Солун, ја споделил судбината на своите преживеани соборци. Тој ги доживеал гладот и заморот, турските потери и заседи, понижувачките мигови на предавањето, тагата на разделбата со другарите и со оружјето. Заробените востаници во Солун биле држани неколку месеци во затворот "Беаз Куле" (Белата Кула), којашто и денес стои до самиот морски брег. Турските архиви се уште ја кријат тајната на судењето, но се знаат тешки пресуди. Сите добиле по десет години затвор, освен Ташко од Лазарополе, кој затоа што изјавил дека тие дошле да се бијат за ослободувањето на Македонија добил 15 години. Судот го одредил и местото на издржувањето, во затворот на градот Аргале Маден, оддалечен два дена пешачење на исток од Дијарбекир. Поаѓајќи со брод од Солун, изврзани еден со друг со синџири од по седум алки. Целото патување од Солун до Аргале Маден траело три и пол месеци, од 19 декември 1885 до 28 март 1886 година.

Питу Гули се вратил во родниот крај во годината на основањето на Внатрешната македонска револуционерна организација којашто само по две години ќе почне да ја разгранува својата мрежа и во Крушевско. Доста скудни се податоците и за овој период од неговиот живот. Се спријателил со семејството Зердевци кои држеле гостилница во Кичево. Крушевчани и денес кажуваат дека Питу Гули, пак во тие години и во Крушево отворил кафеанче во месноста Ќошкот, кај Влашка Корија. Питу отпрвин работел во Кичево, а потоа во родно Крушево. Зачленет во Организацијата и поврзан со нејзината мрежа, крушевското меанче го претворил во сигурен јатак за организационата чета на Дуко Тасев, другарот од заточеништво. Преку него крушевската организација ги одржувала врските со четите на ВМРО. Во тие години, во 1895 или 1896 година, тој се оженил со крушевчанката Евгенија, ќерка на сточар од Крушево. Така Питу задомил дом и формирал семејство. Во бракот со Евгенија имале четири деца - три сина и една ќерка.

Изворните материјали не ја посочуваат годината на повторното одење на Питу Гули како печалбар и емигрант во Софија. Но, отсуството на неговото име од хрониката на неколкуте крупни настани што се случиле во Крушевско во првите две години од минатиот век, говорат за тоа дека Питу Гули го напуштил родниот град кон 1900 година. И во Софија, на периферијата од градот, Питу држел скромна гостилница која станала сврталиште на македонските емигранти и комити, во прв ред, од Крушевско, Кичевско, Прилепско, Демирхисарско.

Питу Гули во Софија останал до март 1903 година, кога по вторпат, сега веќе како војвода на чета, тргнал за Крушевско.

ДРАМАТИЧНА РАЗВРСКА

По пристигнувањето во родниот крај Питу Гули се здобил со уште поголема популарност и авторитет и наеднаш бил вброен меѓу командниот кадар и вклучен во војводското тело на Крушевскиот востанички реон. Во тие денови сите биле максимално ангажирани во подготовките на востанието, а за Питу се кажува дека со таква цел ги обиколувал селата. Неговиот одред бил најмногуброен. Тој од селата ја собрал и селската милиција, па одредот на почетокот броел околу 350 луѓе.

На Втори август утрината Питу пред сите востаници одржал говор, наспомнувајќи им ја заклетвата и барајќи строго извршување на наредбите од претпоставените старешини.

Веднаш по преземањето на градот, Питу Гули демонстративно ја искажал својата гордост и радоста од постигнатиот успех. Јавнат на бел ждребец, облечен во запленета беговска срмена облека, тој одел на чело на одредот, следен од знаменосецот Ѓорѓи Димев, со развеано знаме. Десетина дена потоа, подготвувајќи се за одбрана на Крушево, и востаниците се реорганизирале и прегрупирале. Утрото на 12 август Бахтијар паша го испратил фатениот Крушевчанец Коста Њику Баждавела во својство на парламентарец кај востаниците со порака да се предадат "на милоста на султанот". Заедно со пораката дошол и ултиматумот дека "доколку не се предадете и не наведнете глави, градот ќе го бомбардирам и запалам", додавајќи дека тој го смирил Косово и е кадарен да го смири Крушево. Иако постоело колебање во Штабот, конечното решение гласело градот да се брани, а на војводите им била испратена наредба секој да остане на своите позиции.

Последните денови, часови на Питу Гули ги опишал Наум Томалевски, учесник и сведок на настаните за кого Питу е "еден од големите војводи на Организацијата". И Томалевски знае дека Питу на последното советување во Штабот решително го отфрлил предлогот за предавање на градот, изјавувајќи дека тргнува кај четата за да се бие и да ги брани честа и градот.

Тој добил известување дека турскиот аскер наидува од три правци, така што морал да ја поведе четата кон Мечкин Камен. Пред конечниот распоред на бојното поле војводата, со кратка реч ги окуражил борците, строго наредувајќи им никој да не отстапува од своето место, а стрелбата да ја почнат само откако ќе го чујат истрелот од неговата пушка. Еден од учесниците во битката убаво се сеќава: "Потоа Ѓорѓи знаменосецот го раздипли свиленото црвено знаме и го забоде во земјата близу до себе и до двајцата свои наследници - знаменосци. Ја изгореа сета архива, се испрегрнавме и избацивме и фативме позиции во каменестото место. Питу беше во средината. Чекавме да наближат Турците".

По сигналот од војничка труба, непријателот тргнал во жесток јуриш, но бил запрен од плотуните на востаничките пушки и бомби. Томалевски запишал: "Турската колона кај Трстеник и Врбовец се појави зад грбот на четата, која веќе е блокирана скоро од сите страни. Страшен бој. Дојдовме на 5-10 метри, потем на 2-3 чекори и најпосле се измешавме со Турците... Не можевме да се служиме со пушките, зашто недостасуваа фишеци, а и затоа што тетовките и грчките пушки се прегреаја и не ги исфрлаа куршумите. Приквечер борбата престана, зашто Мечкин Камен беше покриен со мртви и тешко ранети четници на коишто никој не можеше да им помогне. Турците не запреа, туку со брз марш го продолжија своето настапување кон градот. Четници, башибозуци и турски војници лежеа мртви и ранети еден до друг. Дури утредента, по конечното освојување на градот, Мечкин Камен повторно поцрне од војници. Дојдоа да ги доубијат нашите ранети, да ги ограбат и да ги погребат своите".

Академик Манол Пандевски потенцира дека набргу по загинувањето, петчленото семејство на Питу се распаднало. "Него долго време ќе го прогонува проклетството на илинденскиот пораз. Тоа ќе ја сподели судбината на безброј други откорнати македонски огништа. Несреќите за домашните, во уште поголема мерка, продолжиле по драматичната разврска на Мечкин Камен.

Извор: Македонско сонце

December 15, 2019

Одгласот на историските одлуки на АСНОМ сред нашите иселеници во САД

Најсветлиот историски настан за македонскиот народ  одржувањето на Првото заседание на АСНОМ на 2 август 1944 година во манастирот Прохор Пчински, најде силен одглас сред сите македонски иселеници во светот, зошто беше настан што на македонскиот народ му донесе слобода и сопствена држава во рамките на Демократска Федеративна Југославија по тешките и крвави вековни борби.
Водејќи сметка за своите сонародници што поради различни причини, пред сé економски и политички, биле принудени да ја напуштат својата родна земја, делегатите на АСНОМ им испратија посебни телеграми на македонските иселеници и сонародници во Бугарија и во Америка, зошто во овие земји нашата емиграција беше најмногубројна. Значи, свеста за новоформираната македонска држава и за сите придобивки што им ги донесе слободата и државноста на Македонците уште од почетокот се ширеше многу брзо.
Од многубројните телеграми, ртадиограми иписма што делегатите на Првото заседание на АСНОМ ги имаат упатено до одделните личности, организации, институции и сл. посебно внимание заслужува телеграмата до македонската емиграција во Америка, во која меѓу другото се вели:

“Исрорическото народно собрание на македонскиот народ, кое тржествено се откри денес - Илинден, 1944 година - и со тоа сиболично (го ) соедини духот на Илинденската епопеја и делата на денешната крвава борба на македонскиот народ, прокламирајќи ( ја ) Македонија за слободна федерална држава, во нова демократска и федеративна Југославоја, ви праќа топли, братски и борбени поздрави". Во телеграмата потоа се повикуваат иселениците да ја поткрепат морално и матерјално Народноослободителната борба на македонскиот народ, да земат учество во неа и еден ден да се вратат во татковината   “за да изградиме среќна иднина на нашиот народ. “
Поради важноста и решавањето на еден вековен проблем на Балканскиот Полуостров- прогласувањето на првата македонска држава- исрориските одлуки на АСНОМ се ширеа брзо не само во Македонија и Југославија туку насекаде во светот. За нив добро е известена и американската воена мисија, а пак делегатите му испратиле телеграма на претседателот на Соединетите Американски Држави Франклин Рузвелт.

Во овој прилог ќе ги разгледаме искрените патриотски заложби на македонскиот иселеник Стојан Христов, кој е една од оние личности што многу придонесуваат за ширењето и афирмацијата на историските одлуки на АСНОМ и на АВНОЈ сред нашите сонародници за Соединетите Американски Држави и во Канада. Неговите патриотски заложби за ширењето на вистината за Македонија во светот можат да се сметаат и како особено показателен пример за непосредното разраснување на македонскиот патриотизам веднаш по создавањето на македонската држава.
Стојан Христов е роден во 1898 година во село Кономлади, Костурско, Егејска Македонија, и уште како дете заминува во Америка. Во текот на својот напорен и тежок печалбарски живит тој успева да се издигне до многу плоден и ценет американски писател, кој поради квалитетот на своите неколку објавени книги на англиски јазик, денеска е застапен во повеќе американски литературни и други енциклопедии. Во своите книги Стијан Христов речиси целосно тематски е свртен кон историјата на македонскиот народ, кон неговите револуционерни борби и Илинденското востание, или пак, кон едно психилошко претставување на судбините на македонските печалбари и иселеници во Америка
Можеме со восхит да подвлечеме дека тој со голем пиетет ги следел сите револуционерни борби на македонскиот народ, а за славната и крвава Народноослободителна борба зборува со големо воодушевување поради извојуваната слобода, рамноправност и демократија на југословенските народи. Впрочем, историските одлуки донесени на Второто заседание на АВНОЈ и на Првото зааседание на АСНОМ нему му биле мошне добро познати, зашто во текот на Втората светска војна тој бил задолжен да го следи одблизу отпорот на грчките патриоти против фашистичките и нацистичките окупатори на Балканот.
Своите возвишени идеи и размислувања за борбата на македонскиот народ и за веќе извојуваните придобивки со одлуките на АСНОМ, тој најцелосно ги изнесува во еден свој говор поднесен во Детроит пред делегатите на Собранието на Македонско- американскиот народен сојуз, одржан на 2 септември 1945 година, а потоа објавен и како одделна брошура под наслов Нова Македонија. Кон брошурата е приклучен и Предговор од секретарот на Сојузот Џорџ Пирински, кој истакнувајќи ги околностите во кои бил поднесен говорот на Христов и давајќи основни податоци за него, меѓу другото истакнува дека “Македонско- американскиот народен сојуз им го препорачува неговиот говор на сите оние што се интересираат за борбата на македонскиот народ за слобода и за национална независност. “
Многу возбудливи чуства и длабоки размислувања зрачат од овој говор на Стојан Христов, но ноговата голема гордост што е Македонец како да излегува на површина, иакопоради конкретните животни услови во родната земја, заедно со многу други Македонци, тој морал да се вгради во тековите на американското општество.   “Ние овде дојдовме како сираци, - вели тој,- би можело да се рече- луѓе со татковина, но без држава. Америка ни стана држава. Нејзе и ја должиме нашата прва верност. Никој нема потреба да бара доказ за нашата крв во оваа војна, таму течеше и македонска. Ако биде погребан во Арлигтонските гробишта еден незнаен војник од оваа војна, како што беше погребан од минатата, кој може да биде сигурен дека тој можеби не е роден од македонска мајка? “
Со потесни зборови тој ги изнесува основните причини за напуштањето на родната грутка од голем број Македонци, но истовремено збрува со восхит и со длабоко почитување за оние што останаа во татковината, што ги реализираа идеалите од минатото.    “ Ние сме Македонци по раѓање,- вели тој,- а Американци по избор. Повеќето од нас дојдоа овде, бидејќи Македонија не беше слободна, а беше толку многу економски експлоатирана, што моравме да бараме политичка слобода и економска сигурност во Америка. “   Меѓутоа, подвлекува тој :      “Сите Македонци не емигрираа во Соединетите Држави, во Канада и во Австралија. Повеќето останаа во татковината за да ја продолжат борбата да се создаде слободна Македонија, така што Македонците во иднина да не мораат да одат пет илјади милји подалеку од своите огништа за да бараат политичка слобода и економска сигурност.  “  Овој чувствен говорник е полн со длабока почит кон безбројните борци за слободата на Македонија.
“Тие останаа таму,- извикува тој,- за да се сретнат в лице со страдањата и да ја заштитат и овековечат Македонија. Тие се бореа, тие страдаа, многумина од нив загинаа. Ним им изразуваме почит. Ги наведнуваме главите пред благородниот дух на илјадниците што загинаа и им подаваме братска рака на оние што преживеаја и што сега ја градат онаа Македонија што загинатите си ја замислуваа во моментот на својата смрт“.
Колкаво е воодушевувањето на Стојан Христов од извојуваната слобода и од прогласувањето на првата држава на македонскиот народ, најубаво може да се види од овие негови зборови:
“Една или две недели по 2 август 1944 година, секое утро по разбудувањето морав да застанам и да си речам дака сега има слободна македонска држава. Тоа ми изгледаше како чудо, па морав да се принудувам себеси за да верувам во неговата вистина. “ И потоа:   “Но наскоро новата македонска држава ми стана втора природа. И сега ми се чини како отсекогашда да постоела македонска држава.” Стојан Христов воопшто не ја крие својата безгранична радост поради историските настани што се  случија на Балканот во полза на Македонија.    ”Пријатели мои, - извикува тој чувствено пред македонските иселеници во Детроит, - сега има  слободна македонска држава, таа е најслободна држава на Балканот.”
Од говорот на Стојан Христов, исполнет со длабок патриотизам кон родната земја, може недвосмислено да се заклучи дека тој бил наполно  објективно и сестрано запознат со водечките идеали и со извојуваните придобивки на нашата Народно ослободителна борба, односно дека бил добро запознат со содржината на јавно прокламираните документи и одлуки на Првото заседание на АСНОМ и на второто заседание на АВНОЈ, па токму затоа овој негов текст би можело да се определи и како нацрт за манифест што им го предлага на иселениците во Америка на свечената прослава во чест на новата македонска држава. Во него , речиси програмски, тој ги сумира и ги пропагира понатаму историските придобивки на македонскиот народ, и тоа не само сред Македонците туку и сред пошироката американска јавност.
Средно уверливо и мошне образложено Стојан Христов ги надоврзува своите мисли и идеи, па на релативно мал простор успева да даде богат историски преглед на македонските револуционерни борби и на почетните општествено- политички успеси во слободна Македонија, една од шесте републики на Демократска Федеративна Југославија, особено во областа на јазикот, литературата и културата. Во дадена политичка констелација, се разбира, тој зборува со болка и загриженост за судбината на неослободените Македонци во Егејска Македонија, што во тоа време се подложени на силен грчки монархофашистички терор. Од друга страна, за грчкиот народ и за борбата на грчките патриоти против фашистичките и нацистичките окупатори тој зборува со голема љубов. Ослободувањето на сите Македонци и обедувањето на Македонија во мигот на свеченото произнесување на својот говор за него представува света желба. Сепак неговите поводи се возвишени  и логично образложени  во докажувањето на потребата од тоа обединување.

"Мирот и единството на Балканскиот Полуостров се поврзани  со единството на Македонија. Балканското единство е невозможно со распарчена Македонија",- вели тој и подвлекува:  "Ако  нема друга причина, трите дела на Македонија треба да бидат обединети поради балканското пријателство и единство. "
Значи, клучот кон остварувањето на возвишените идеали во заедничкиот живот на балканските народи- мирот, единството и пријателството - Стојан Христов визионерски го гледа во Македонија. Оваа негова тогашна желба и натаму останува како визија на иднината.
Силата и иднината на новоформираната македонска држава Стојан Христов недвосмислено ја гледа во федеративното уредување на Југославија, во братсвото и рамноправноста на југословенските народи и народности, извојувани во текот на Народно ослободителната борба. Но корените на желбите за федеративен живот на балканските народи навлегуваат во минатото.
"Често беше подвлекувано во минатото од страна на верните македонски претставници,- вели Стојан Христов,- дека македонското прашање не е изолирано прашање, дека тоа е составен дел на едно поважно прашање- на прашањето за ослободување на сите балкански народи и за нивната федерација. Кога еднаш ќе се постигне тоа, слободата и независноста на Македонија ќе станат природен и неминовен споредбен проблем.”
Иако според него “никој не може да ја намали епската борба на Македонците за својата слобода и независност”, сепак “не смее да се заборави дека Македонија ја издвојува својата слобода со помош на федерацијата на јужнословенските народи”. Така уследи и нејзино признавање како одделна држава, на нејзиниот народ како посебна јужнословенска нација.

Овие изводи од говорот на Стојан Христов најочевидно говорат дека тој бил силно надахнат од документите на АСНОМ и од програмските постулати на ова највисоко македонско претставничко тело. Во говорот на Стојан Христов е особено интересен и важен делот во кој се искажува за македонскиот јазик, а јасно се гледа дека му била добро позната не само една од најважните одлуки на АСНОМ за заведување на македонскиот јазик како службен во македонската држава” туку и нејзините плодни резултати, иако не е одминато многу време од завршувањето на Втората светска војна. ”Јазикот на Македонците,- подвлекува Стојан Христов,- сега е признат со официјална декларација како одделен и различен словенски јазик и како таков тој се предава во училиштата и весници се печатат на него, и раскази се пишуваат на него, и официјални државни документи се пишуваат на него- со сите оние зборови со кои  нашите мајки ни ги раскажуваа старите народни приказни и со кој ги пееја старите македонски приспивни песни”.
Творештвото на Стојан Хрисов јасно покажува дека тој живо ги следел сите историски, економски, политички и културни случувања во Македонија, а неговиот интерес продолжува во текот на НОБ и по ослободувањето. Така, во времето кога го поднесол својот говор пред македонските иселеници, се гледа дека бил информиран за работата на втората Правописна комисија, којашто само два три месеци пред ова негово јавно истапување, ја донесе македонската азбука на 5 мај 1945 година и првиот Македонски правопис на 7 јуни 1945 година. Имено, тој вели: “ Бидејќи образованите Македонци го зборуваа литературниот јазик на Бугарија или на Србија, а вистинскиот јазик на Македонија беше зачуван кај обичните селани што зборува без да знаат каква и да е граматика, сосема природно немаше македонска граматика. Една група од компетентни и непристрасни словенски филолози сега ги формулираа граматичките правила на македонскиот јазик. А вие можете да бидете сигурни дека овие правила се диктирани и определени од генијот на македонскиот јазик, а не од поткрепата на бугарските националисти или на српските шовинисти.” Споменувањето на “комисија од компонентни непристрасни словени филолози” може да се поврзе со неуспехот на првата Правописна комисија, назначена од Президиумот на АСНОМ, што работеше во ноември и декември 1944 година, но што не даде конечни резултати, односно која,- подвлекува Блаже Конески,- “изнесувајќи во своето образложение до Поверенството на народната посвета, на 20 јануари 1945 година, која го дава предлогот не во дефинитивна форма, ами крајно решение за нашето јазично прашање треба да се земе дури кога ќе дојделе да ни помогнат некои руски научници. Се разбира дека ова беше сосем наивно и погрешно мислено”, зашто всушност руски филолози никогаш не пристигнаа во Македонија, па втората Правописна комисија успешно ја доврши веќе започнатата работа.
Стојан Христов е полн со убави зборови за развојот на македонскиот јазик и за создавањето на младата македонска литература: “ Словенската филологија,- подвлекува тој,- наскоро ќе биде орнаментирана со убавината на македонскиот говор, а словенската литература ќе биде збогатена со мудроста и со многустраноста на македонскиот ум.”
Говорот на Стојан Христов, произнесен на свечениот собир пред македонските иселеници во Детроит во 1945 година, и тоа само неколку месеци по завршувањето на Втората светска војна, секако е само еден од многубројните светли примери што го покажуваат брзото прифаќање и натамошно афирмирање на првата македонска држава, основана по долги и крвави борби во рамките на Демократска Федеративна Југославија. Токму за тоа, топлите и патриотски зборови на овој познат американски писател, кој со своето творештво речиси целосно е свртен кон Македонија и македонските иселеници во прекуокеанските земји, ќе останат како трајно сведоштво за силниот одглас на историскитеодлуки на АСНОМ сред нашите иселеници во далечна Америка.       
Александар Џукески
Стојан Христов - МАКЕДОНСКА  ГОЛГОТА

приредил Раде Силјан. - Скопје: Мисла, 1992г.