Битолчани и Битолчанки

Честит да ни е денот на oслободувањето на Битола , имаме особена чест да го објавиме плакатот објавен на 04.11.1944 година кој е пишуван на битолски дијалект :

„Идеалот на нашите Илинденци-борци од прошлоста и на нашите денешни борци Славните Партизани је остварен:

На по големиот дел от МАКЕДОНСКАТА земја за прв пат после толку векојна ропство је господа самио македонски народ и над МАКЕДОНИЈА се веј славното МАКЕДОНСКО ЗНАМЕ.“

Битолчани и Битолчанки уште еднаш честит да ни е денот на ослободувањето од подивелиот Хитлер и неговите - Бугарски фашисти окупатори.

Благодарност до Стефан Бошков кој ни го овозможи овој прекрасен подарок од неговата лична архива.

Извор: Битола стари фотографии

Stefan Rolev (1865-1969)

Exclusive presentation of an unknown Macedonian revolutionary and great athlete. Stefan Atanasov Rolev, was born in 1865 in the village Ekshi-Su (Vrbeni) Lerin region, in Aegean Macedonia. He participated in the Ilinden uprising and the struggle for liberation of the Macedonian people in the post-Ilinden period, where he was known as "Warlord Biglenski and Lerinski”. He knew how to prepare the hellish machines and the bombs as well.

Despite his revolutionary works Stefan Rolev had excellent physical predispositions, because of what he was called the "Iron Rolev", he did performances where he broke stone of his chest, then rolled iron and similar. He was engaged in: gymnastics, acrobatics, athletics, lifting load, pelivan wrestling, boxing, cycling, motorbikes and mountaineering.

After a period that he traveled through Europe and the U.S.A., he returns home where he found the first gymnast association in Lerin in 1908 “Biglenski hero " and then in Bitola “Pelister hero”.

In 1911 he prepared the assassination of Sultan Reshad V during his visit to Bitola, but his intention was hindered by important people in the Organization who did not want bloodshed of innocent victims in Bitola, as a response by the Turkish forces.

Stephen Rolev spent his aged years in Bitola, where he was favorite of children and youth, known as "Grandpa Role" he often known to talk about experiences of his life.

In a interview is noted his statement:

"I was a terrorist, I carried the bomb in a secret passageway to the Ottoman Bank, Komita, Warlord, and a peace judge of our population. I liquidate Ali the Cherkez called 'tyrant of Lerin’, and the illfamed Ibrahim called `krvolak' - a bloodthirsty person. Turks call me "man - beast. "Because I was very strong, a true gladiator, fearless and a risk type, prone to adventures. For Macedonia I would get alive in a fire, if my Organization ordered. But simultaneously I studied the sports systems of England, Switzerland, Sweden, Denmark, Norway, Poland and Czechoslovakia. I gave public-athletic events with students for the citizens of Bitola... I think that I lived my life usefully, putting it on the altar of Macedonia."

He died in Bitola on 24 December 1969 when he survived 104 years and 131 days.

May his memory live!

Blagojce Andonov,

Macedonian Spark

Witnessing of Georgi Achkov, 1903-04 survived prisoner

The Calvary of 323 Macedonian prisoners from Bitola to Diyarbakir

Twenty years after returning from prison after the Ilinden uprising, Georgi Achkov from Prilep, one of the 323 Macedonians sent to prison to Diyarbakir, managed to tell about the terror he survived in 1903-04 when on their way to the prison in Little Asia, half of the Macedonians who were convicted to 101 years were killed or died from torture. This disturbing witnessing, published almost 100 years ago, is kept in the collection of rare books at the National Library in Skopje today.

“Before we were taken in front of the court in Bitola, we were imprisoned in the so-called Basma-An, and then with the court’s decision we were transferred to the political offenders’ department, Katil-An to serve a sentence of lifetime in prison. Those very days the Russian consul Aleksandr Rostkovskii was murdered, so the Turkish population in the city was very irritated and we expected for the crowd to enter the prison and kill us all. However, the pressure from Europe was great so the crowd was stopped. In the meantime in Katil-An, I saw that my fellow citizen Vladimir Milchinov was also imprisoned. He was dressed in traditional clothing from Debar, and was listed under a different name. A month later, my mother came to visit me and told me that my father was intercepted on his way to the village of Senokos. He was beat to death by two Turkish soldiers and died from the injuries three days later.”

Chained on their way to Thessaloniki

On 8th September 1903, all prisoners from Katil-An were transferred to the railway station in Bitola because they couldn’t walk from the beating or from the chains on their legs. Just from the prison in Bitola, 62 Macedonian prisoners were loaded in one of the cattle wagons. When they arrived at the station in Voden, some of the prisoners tried to escape, but were caught, beat up, chained to one another and returned to the wagons. At the Thessaloniki railway station, they were lined up and taken to the district administration, beat and whipped non-stop along the way.

“In the middle of that torture, Simo Trajkov from Kichevo was stabbed with a bayonet, and then transferred to the military hospital in Thessaloniki where he died ten days later. He was the first victim. We lay in the Thessaloniki prison on the ground for three days, with no water and food. On the fourth day we set off towards the port, heavily chained. When they counted us, they realised that two of the prisoners had managed to escape. We were transferred to the steamboat where we were literally thrown through a small opening under the deck. While we were pushed toward the opening, the boat captain, a Greek, repeated several times that none of us would make it to the coast alive. Then they dropped the lid. I remember that Dimitar Mirchev was among the prisoners. They dropped him on the island of Mitilin.

Before he was called on the deck, he gave us 10 napoleons to share among the 22 of us in the group. After a while, we arrived in Smyrna, where we were set in the barracks. While we were heading toward the barracks, we were spat on and beat by the Turkish and Greek population that was on the streets. That is when Nedelko Atanasov from the village of Godech near Bitola died as a result of the beating. We stayed in the barracks in Smyrna for four days, waiting for the new prisoners to arrive. The following day we were all loaded in a new steamer and the day after that prisoner Josif Kondov along with ten other prisoners were dropped on the island of Rhodes; a bigger group of prisoners from Thessaloniki were dropped in Podrum Kale; and all of us from the district of Bitola were taken to the prison at Alexandreta port where four blacksmiths took off the chains from our legs, but put new ones on our necks and tied us in groups of eight.”

Kurds were like beasts!

The next morning, some Bekir-Pasha intercepted them on their way and when he saw that the prisoners were chained, ordered for their chains to be removed because if Europe found out they would think that the Turkish are barbarians. They took their chains and ropes off, and it stayed that way until the end of the road and the end of their Calvary. We continued toward the town of Halep, 30 km away. The escorting soldiers were on horses, so the prisoners had to keep up with them, even run at some point.

According to Achkov’s witnessing, immediately after they left the town, the Kurds pulled out their yatagans, took five of the soldiers, dropped them into a pit and slaughtered them mercilessly in front of the other prisoners. The journey continued for six more days, during which, 21 more Macedonians were slaughtered. At midnight on the seventh day they entered the town of Urf, tired and beat up, locked in a cattle pound where they stayed for a day and night with no bread or water. When they got up, they saw that in the mud, among them, died Mile Naumov from the village of Vranche near Prilep. They stayed in Urf for three days and then continued toward the town of Beredjik, travelling for 12 hours a day. They were tired, hungry and beat up, but they had to keep up with the Kurds on the horses because if they stopped, even for a bit, the Kurds took out their yatagans immediately and slaughtered mercilessly anyone who would stay behind. They arrived to Beredjik five days later. Four people died on the road because of exhaustion and seven were slayed because they couldn’t keep up with the horses’ tempo. One of the slayed was Naumche Grozdanov from the village of Vranche.

A priest, pulled from a horse, tied to his tail with his beard

“At last, on 10th November 1903, exhausted and beat up, we arrived in Suverik, the last point before our destination, Diyarbakir. Under an order from the authorities, we were kept in Suverik for two days. On the third day, we left the prison and the soldiers stabbed us with their bayonets everywhere. As a result, 16 people died immediately and 19 were left in agony and, as we understood a month later, were beat up to death by the present crowd. The other 33 of us were easily wounded, but we had to continue to Diyarbakir covered in blood. Somehow, we arrived in Diyarbakir six days later. We stood in front of the fortress for an hour. There, we were sprayed with water where dead snakes were put for 10 days. We found out later that it was some kind of belief that the domestic, Islamic population would be protected that way from our diseases. We went through the town and then put in a prison. The 70-day Calvary was over and ten days after arriving in Diyarbakir, we got permission to go out in the prison’s yard for the first time.”

According to Georgi Achkov, the Calvary from Bitola to Diyarbakir lasted 70 days. There were 323 people that left Bitola, with 121 of them dying along the way; 42 of them were slayed and 48 were stabbed. The rest died of stroke, exhaustion, wounding, starvation and other types of torture. Seven months later, on 10th April 1904, the prisoners received good news that all the political prisoners were given amnesty and freedom. On 14th April they headed for Macedonia. The 202 surviving prisoners arrived in Macedonia after a 54-day trip.

Blaze Minevski (MIA)

Сведоштво на Георги Ачков, преживеан заточеник од 1903 -1904 година

Голготата на 323 македонски заточеници од Битола до Дијар-Бекир

Дваесет години по враќањето од заточеништво по Илинденското востание, Прилепчанецот Георги Ачков, еден од 323-та Македонци отерани на робија во Дијар-Бекир, собрал сила да се потсети на ужасите што ги преживеал во 1903-1904 година кога на пат до затворот во Мала Азија биле убиени или умреле од мачење половина од Македонците осудени на сто и една година. Оваа потресна книшка со негово сведоштво, објавена пред речиси сто години, денес се чува во збирката ретки книги во НУБ „Свети Климент Охридски“ во Скопје.

По апсењето како група која планирала да им се приклучи на четите што се подговувале за Илинденското востание, Георги Ачков, заедно со дваестина други Прилепчани, неколку дена бил измачуван во Прилепскиот затвор, а потоа префрлен во Битола. Додека бил во затворот во својот роден град, слушнал дека четата на Христо Оклев, четата во која тој и уште неколкумина планирале да се приклучат, била разбиена, односно војводата и тројца четници биле убиени.

- Во Битола, пред да бидеме изведени пред судот, бевме затворени во таканаречениот Басма-ан, а потоа со решение на судот бевме префрлени во одделението за политички престапници Катил-ан на издржување на казната доживотен затвор. Токму тие денови се случи убиството на рускиот конзул Александар Ростоковски па раздразнетоста на турското население во градот беше големо, всушност секој миг чекавме толпата да влезе во затворот и сите да биде заколени. Сепак, притисокот на Европа беше голем и толпата беше спречена да влезе во затворот. Во меѓувреме во Катил-ан видов дека е затворен и мојот сограѓанин Владимир Милчинов кој беше облечен во дебарска облека, а во затворот беше под туѓо име. Еден месец подоцна мајка ми дојде да ме посети и тогаш ми кажа дека татко ми бил пресретнат на пат кон селото Сенокос, до смрт бил претепан од двајца турски војници и по три дена починал од повредите.“

Оковани на пат до Солун

Сите што биле затворени во Катил -ан на 8 септември 1903 година, бидејќи не можеле да одат од тепањето или затоа што биле со пранги на нозете, со арабаџиски коли биле префрлени на Железничката станица во Битола. Само од Битолскиот затвор во еден од сточните вагони биле натрупани 62 затвореници Македонци. Кога стигнале во станицата во Воден, дел од затворениците се обиделе да побегнат, но биле фатени, претепани, оковани со синџири еден за друг и вратени во вагоните. Во Солунската железничка станица, биле построени и во строј спроведени до околиската управа, а по пат бичувани и тепани без престан.

- Во таа солунска тортура беше прободен со бајонет Симо Трајков од Кичевско, кој беше префлен во Солунската воена болница каде што по десет дена починал. Тој беше првата жртва од 323 заточеници кои стигнавме во Солун. Три дена лежевме во Солунскиот затвор на земја, без леб и вода. На четвртиот ден оковани во тешки пранги тргнавме кон Солунското пристаниште. Кога бевме пребројани се констатира дека двајца од затворениците во меѓувреме избегале, успеале да се замешаат со народот што стоеше по улиците гледајќи како оковани во пранги се движиме кон пристаништото. Со кајчиња бевме префрлени до парабродот и буквално фрлени низ мал отвор под палубата, односно натрупани во делот каде што беа моторите. Додека не туркаа кон отворот, капетанот на бродот, Грк по народност, неколкупати повтори дека ниту еден од нас жив нема да стигне до брегот. Потоа капакот го спуштија. Се сеќавам дека меѓу затворениците беше и Димитар Мирчев. Го симнаа на островот Митилин.

Пред да го повикаат на палубата ни даде 10 наполеона да ги разделиме меѓу нас, меѓу 22-та затвореника во групата. Како и да е, по извесно време стигнавме во Смирна каде што бевме сместени во касарната во градот. Додека одевме кон касарната бевме плукани и тепани од турското и грчко население што беше излезено на улицата. Тогаш од тепањето почина Неделко Атанасов од село Годеч, Битолско. Во касарните во Смирна останавме четири дена, чекајќи ги новите затвореници да пристигнат во градот. Следниот ден сите заедно бевме натоварени во нов параход. Капетан повторно беше Грк со невидена омраза кон Македонците што не ја ни криеше. По негова заповед не смеевме ниту капакот на потпалубата да го отвориме, а не смеевме ни да помислиме да бараме да излеземе за нужда. Внатре, во тој простор, долу, моравме да вршиме нужда. Не можеше тоа да се издржи па на деветиот или десетиот ден го избивме капакот, излеговме на палубата и некако издејствувавме да останеме на отворено. Следниот ден на островот Родос беа оставени затвореникот Јосиф Кондов и уште десетина други; во Подрум-кале оставија поголема група затвореници Солунчани, а сите што бевме од Битолскиот округ бевме спроведени до пристаништето Александрета или Скендерено, односно во тамошниот затвор, каде што четворица ковачи ни ги скинаа прангите од нозете, но не врзаа со синџири, врат за врат, по осум души.

Сето тоа се заврши за два часа и веднаш потоа стигна наредба да се тргне кон селото Ешли-бахче кое беше 12 километри одалечено од Александрета. Попат Мицо Кирицов од село Гопеш, Битолско, поради стегањето на синџирот на вратот почна многу да крвари и почина на сред пат. Беше оставен како мрша на орлите. Само двесте метри подалеку, во група каде што бев и јас, падна полумртов Панчо Манев од Нерет, Костурско. Сепак, не го ослободија од синџирот па ние останатите седуммина требаше да го носиме на раце околу еден километар, додека еден од придружбата не го уби. Го скинаа синџирот и го фрлија во ендекот до патот. Пред да влеземо во селото со бајонети на аскерот беа прободени Ане Гроздев од Свиништа, Битолско, и Филип Божинов од Чумово, Прилепско затоа што не можеа да одат. Ноќта ја поминавме гладни, зашто леб требаше да ни се даде дури во следното село, во Хамам-ќој, а селото беше триесет километри подалеку од Ешли-бахче.

Курдите беа ѕверови од луѓе!

Следното утро негде на половина пат ги пресретнал некојси Бекир- паша, кој, откако видел дека се врзани со синџир врат за врат, наредил да се симнат веригите велејќи дека ако дознае Европа ќе мисли дека Турците се варвари. Пред него ги симнале синџирите од вратовите и јажињата од рацете и така останало до крајот на патот, до крајот на нивната голгота. Од Хамам-Ќој, пишува Ачков, продолживме за градот Халеп, одалечен 30 километри. Долг и тежок пат. Војниците што ги придружувале зеле коњи, а затворениците морале да одат рамно со коњите па дури и да трчаат на некои места.

- Само еден километар можевме да го следиме тоа темпо. Потоа почнавме еден по еден да паѓаме. Секој што ќе паднеше добиваше штик во градите. Но, и покрај тоа не можевме да стигнеме истиот ден во градот па на десет километри пред градот преспавме на отворен простор, а другиот ден во мугрите продолживме кон градот. Еден километар пред да влеземе во Халеп застанавме во една медреса каде што наредија да се измиеме, да ја исчистиме облеката, секоја трага од крв на телото и облеката да биде избришана за кога ќе влеземе во градот да не се гледа дека сме мачени. Во Халеп не пречека многу љубопитна публика, меѓу кои имаше лица на кои се гледаше дека не сожалуваат, но имаше и Турци и Арапи кои пцуеја и плукаа во нас. На третиот ден продолживме кон градот Урф, но во придружба сега беа Курди, најкрволочните луѓе што можеше да се замислат. Беа облечени во дебели ризи наметнати со сива черга, препашани со каиш, со голи нозе, а на главата носеа 12 разнобојни шамии, завиткани како чалми. Секој од нив носеше јатаган, два револвера и по една пушка кримка. Секој од нив личеше на див ѕвер способен со заби да те раскине за еден миг.

Според потресното сведоштво на Ачков запишано само 19 години по голготата што ја поминал како македонски заточеник во Мала Азија, веднаш штом излегле од градот, Курдите ги извадиле јатаганите, зеле петмина затвореници, ги симнале во една јама и ги заклале безмислосно пред очите на сите останати затвореници. Потоа патувањето продолжило уште шест деноноќија, а за тоа време биле заклани со курдски јатаган уште 21 Македонец. На полноќ седмиот ден влегле во градот Урф изнемоштени и претепани, затворени во еден говедарник испразнет од говедата пред час или два. Во говедарникот лежеле цело деноноќие без леб и вода. Кога станале виделе дека лежејќи во калта меѓу нив починал Миле Наумов од село Вранче, Прилепско. Градот Урф е во средината на Курдистан; овде, во Урф, во манастирот Свети Наум, биле заклани 1.500 Ерменци за време на Ерменското востание. Македонските заточници три дена останале во Урф, а потоа продолжиле кон градот Береџик, патувајќи по 12 часа на ден, а притоа предводени од Курди на коњи. Преморени, тепани и гладни морале да ги следат коњите, зашто, ако само малку застанеле, Курдите веднаш ги ваделе јатаганите и почнувале да колат. Секој што ќе заостанал, Курдите веднаш безмилосно го касапеле. По пет дена пристигнале во Береџик. По пат четворица умреле од премор, а седуммина биле заклани од Курдите затоа што не можеле да го следат темпото што го форсирале јавајќи на коњите. Еден од закланите бил и Наумче Грозданов од село Вранче, прилепско. 

Свештеник влечен врзан со брадата за опаш на коњ!

- Во Береџик останавме три дена. На Третиот ден тргнавме кон Мимиш-хан, двесте километри подалеку од Береџик. Градскиот курдски џган не испрати со клоци и камења, а кога излеговме од градот, војниците Курди продолжија да се изживуваат, да го истураат со својот крволочен бес врз нас. Двајца од нив му ги врзаа рацете на свештеникот Билбил Чутуров, му ставија јаже околу вратот и го врзаа за опашот на еден арапски коњ. Јавачот го збодна коњот, свештеникот поттрча две-триста чекори, се онесвести и падна, а коњот го влечеше уште којзнае колку чекори во галоп. Иако беше мртов и целиот распартален од влечењето, Курдите му ја отсекоа брадата заедно со кожата и ја врзаа на опашката на коњот. Веднаш потоа Курдите го кутнаа Галаб Митрев од село Брждани, Кичевско, му ги пресекоа ушите и со камен му ја сплескаа главата. Се разбира, патот продолжуваше како ништо да не било; по пет дена стигнавме во Мишмиш-хан. По пат изгубивме уште деветмина; еден ред од пет души, затоа што се оздвоиле малку од стројот за да одат по нужда, беше стрелан, а четворица други беа прободени со штик. Во Мишмиш-хан престојуваме еден ден, а потоа тргнавме за гратчето Суверик, околу 100 километри подалеку. Патувавме два дена и две ноќи, а за тоа време беа убиени со камења од месното, крајпатно население уште тројца наши другари.

Со маки, со последни сили, најпосле, на 10 ноември 1903 година, стигнавме во Суверик, последната точка пред нашата последна станица, пред Дијар Бекир. По наредба на Дијар-бекирските власти, во Суварик бевме задржани два дена, а на третиот ден врзни со јажиња по двајца, еден дел врзани со синџири врат за врат, излеговме од затворот во Суварик и редица војниците, построени во две врсти, не бодеа со штиковите каде што ќе стигнат. Од раните што ги добија од штиковите 16 души умреа на место, а 19 души останаа во агонија и дури по еден месец разбравме дека биле дотепани од насобраната толпа пред затворот. Освен нив, уште 33 души бевме полесно прободени, но моравме да продолжиме да одиме облиени со крв кон Дијар-бекир. По шест дена пат некако стигнавме во Дијар-бекир. Пред вратата на тврдината стоевме еден час. Тука бевме попрскани со вода во која повеќе од 10 дена стоеле отепани змии. Подоцна разбравме дека тоа било некакво верување, односно со водата требало да се заштити од зараза, од нашите каурски болести, домашното муслиманско население. Потоа минавме низ градот и бевме затворени во затвор кој го викаа Хасан-пашов хан. Седумдесетдневната голгота заврши, а десет дена по пристигнувањето во Дијар-бекир добиме дозвола првпат да излеземе во дворот на затворот. Ерменците кои во градот ги имаше околу 15.000 души собрале облека и ја донесоа пред капијата.

Американското добротворно друштво не снабди со сламеници за да не спиеме на камените плочи во затворот. Градот Дијар-бекир е обиколен со камен ѕид висок осум метри, дебел три метри, со четири порти, кои ги отвора стража наутро и истата стража ги затвора навечер. Кој ќе задоцни да влезе, ноќта мора да ја помине надвор од ѕидините. А надвор секој има право да те убие како пес. Градот имаше околу 28.000 жители а повеќето од нив беа Ерменци, но имаше и Курди и неколку куќи Грци. Животот за оние што живееја во него беше многу евтин: 100 јајца се продаваа за пет гроша, млекото за 10 пари, лебот 7 пари а овошјето и зеленчукот по 5-6 пари. Бостанот го имаше во изобилие. Една лубеница тежеше од 70 до 100 оки.

Според Георги Ачков, патувањето од Битола до Дијар-бекир траело 70 дена. Од Битола тргнале 323 души, а до доаѓањето во Дијар-бекир загинале 121 човек; од нив 42 биле заклани а 48 прободени. Останатите умреле од излив во мозокот, од умор, рани, глад и други мачења. Седум месеци подоцна, на 10 арил 1904 година, затворениците добиваат радосна вест дека се дава амнестија на сите политички затвореници, дека се ослободени. На 14 април тргнуваат кон Македонија. По 54 дена патување преживеаните 202 затвореници стигнале во Македонија.

Блаже Миневски (МИА)

Битола во спомените низ фотоархивата на Билјана Влајковска

Битола во спомените низ фотоархивата на Билјана Влајковска.

Извор: Македонска Ризница, број 41

Битола низ стари разгледници

Поголем број на фотографии на стара Битола, околу 200 на број, од книгата „Битола низ стари разгледници“ на авторот Димче Најдов, можете да видите на веб страницата на НУ Завод и Музеј Битола.

За да ги видите фотографиите - клик!

Дополнително:

1. Old postcards - Bitola BW multiview
2. Old postcards - Bitola color multiview
3. Old postcards - Bitola BW 
4. Old postcards - Bitola color

Надгробна плоча на римски империјален војник од Битола од 2 век не

МК - Надгробна плоча на римски империјален војник од Битола од 2 век не

Правоаголна мермерна плоча од која горниот дел е откршен но сочуван е долен дел од натпис:

„...Крескент, коњаник во царската гарда, по народност од Норик, живееше 28 години, а војуваше 11 години. За изработката се погрижи друг наследник.“

Под натписот има вдлабнато релјефно поле во кое е претставен коњ со подигната лева нога, а уздите ги држи војник во краток хитон со дрвена палка потпрена на рамото во десната рака.

EN - Gravestone of a roman imperial soldier discovered in Bitola dated from the 2 century AD

Rectangular gravestone made from marble, of which the upper part is broken off but the lower part survived together with an inscription:

"...Kreskent, horseman in the imperial guards, nationality of Noricum, lived 28 years and fought 11 years. The construction was ensured by an another heir."

Under the inscription there is a deepened field with a relief of a horse with raised left leg and a soldier in short tunic, holding the reigns of the horse with his right hand and with a wooden club leaning against his shoulder on his left hand.

© Археолошки Музеј на Македонија
© Archaeological Museum of Macedonia

Извор: Археолошки Музеј на Македонија

Трагична маска, Хераклеја Линкестис

МК - Трагична маска, Хераклеја Линкестис, Битола, 2 век не

Изработена од бел мермер со техника на делкање, датирана од 2 век не. Секако не била употребувана во театарски претстави, била користена само како орнамент пред театарот во Хераклеја Линкестис крај Битола

Маската го претставува Херакле (Херкулес), врз главата е префрлена лавовска кожа, на лицето се истакнуваат широко отворената уста кои заедно со очните шуплини имаат израз на болка. Брадата е густа, додека носот е малку оштетен

EN - Tragic mask, Heraklea Lyncestis, Bitola, 2nd century AD

Made out of white marble with the carving technique, dated from the 2nd century AD. For certain it was not used in theater performances, it was used only as an ornament in front of the theater in Heraclea Lyncestis ancient city located near Bitola in the south-western part of Macedonia.

The mask represents Heracles (Hercules), the head is covered with lion skin, the face is highlighted with wide-open mouth and eye cavities with an expression of pain. His beard is thick, while the nose is slightly damaged.

© Археолошки Музеј на Македонија
© Archaeological Museum of Macedonia

Извор: Археолошки Музеј на Македонија

Олтарен дел од ранохристијанска базилика

МК - Олтарен дел од ранохристијанска базилика од 5-6 век не

Откриена 1933 година во археолошкиот локалитет Манастирец во битолското село Суводол општина Новаци.

На подот од олтарот имаме мозаик кој оригинално бил изработен во техника опус тесалатум со мотиви од рибјини крлушки како симбол на Исус Христос.

Челните мермерни плочи имаат релјефни декорации во форма на ромб кој го симболизира влезот во рајот.

EN - Altar of an early christian basilica from 5-6 century AD

Discovered 1933 in the archaeological site Manastirec in the village Suvodol near the city Bitola in southwestern Macedonia.

On the altar floor we have a mosaic made in the style opus tesalatum with motifs of fish scales as symbols of Jesus Christ.

The front marble panels have reliefs with decorations of rhomboids that symbolize the entrance into heaven.

© Археолошки Музеј на Македонија
© Archaeological Museum of Macedonia

Извор: Археолошки Музеј на Македонија

Македонија во балканските војни

Првата балканска војна формално била започната од страна Кралството Црна Гора на 9 октомври 1912 година, а потоа на 18 октомври се приклучиле и останатите сојузници, што всушност се смета и за почеток на Првата балканска војна. Балканските сојузнички војски за релативно кратко време ја скршиле воената моќ на Отоманската империја која била победена на сите фронтови и била принудена набргу да побара мир.

Воените операции главно се воделе во Тракија и Македонија, со забележително учество на македонски доброволци. Балканските сојузници успеале да го исползуваат ентузијазмот и воодушевувањето на Македонците да се борат за слободата на својата земја.

Главнината на кралската српска војска под команда на принц Александар Караѓорѓевиќ ја нападнала најголемата концентрација на единиците на Отоманската империја во Куманово, во северна Македонија; втората војска минала во Бугарија, а оттаму во Источна Македонија за да ја ослабнат главната турска армија одзади; Косово била целта на третата војска, додека четвртата го зазела Нови Пазар, што преку Санџак ги поврзувал Црна Гора и Србија.

Во Тракија, двете главни бугарски војски удриле со сета сила на Лозенград (сегашен Киркларели во северозападна Турција) и Одрин (Едрине во Турција) што била влезната врата кон Истанбул. Тие биле охрабрени од патриотската хистерија што со месеци постепено растела во сите земји. Во предвечерјето на војната насловите во белградските весници ги повикувале Србите: "Подгответе се за војна! Здружената српско-бугарска офанзива само што не почнала!" Со ентузијазам се пишувало за брзиот напредок на Црногорците на патот за Скутари (денешен Шкодер во Албанија), додека на останатите страници во весниците имало убави слики од "Стара Србија", средновековното кралство кое новата земја била решена да го поврати. Весниците исто така ги повикувале поетите да придонесуваат со патриотски стихови.

Целосниот економски живот во Кралството Србија и Царството Бугариjа бил ставен во функција на војната.

На бојните полиња било уште понепријатно за војската на Отоманската империја. Девет дена по почнувањето на насилствата, србите ја разбиле главната сила на Отоманската империја во Куманово. Оваа победа го отворила патот кон Скопје, што набрзо паднало под српска контрола

Македонскиот поход се одвивал во свирепи услови. Дождот и снегот го направиле теренот и патеките калливи. Целиот регион бил покриен со мртви тела на војници, цивили и коњи. Додека се приближувала кон Скопје српската војска го уништувала и убивала локално албанско население. Загреани од приказните за злосторствата што Албанците ги вршеле врз христијанското население за време немирите во албанските територии, Србите ја ослободиле сета националистичка омраза против незаштитените села.

Главниот иследник на масакрите во Скопје била "Црната рака", со седиште во близина на Рускиот конзулат, во објект што набрзо потоа го нарекле Црната куќа. "Црната рака", со својата мрежа на агенти, ја избегнала контролата на воените власти и сe повеќе ја земала улогата на неформална влада на ослободена стара Србија. Неколку недели потоа, власта во Белград почнала да назначува цивилни администратори на овие територии, но оние што одбивале да се потчинат на барањата на "Црната рака" и на четниците биле исплашени. Бранислав Нушиќ, писателот кој ја поздрави војната со голем ентузијазам, се повлекол од функцијата гувернер на Битола со страв и згрозеност од активностите на овие единици.

Иако се соочиле со слаб отпор при нивната офанзива северно од Епир и источно од Солун, Грците биле неспособни да ја заземат Јанина, којашто жестоко ја бранел еден турски гарнизон. Додека се пробивале северно кон Македонија во правец на Битола, што според српско-грчките сознанија Грците требало да ја окупираат, тие станале единствената војска во Балканскиот сојуз на која Турците им нанеле сериозна воена штета. Од оваа причина, и на големо незадоволство на српската команда, Србите биле тие што требале да се соочат со турската војска кај нејзиното последно упориште во близината на Битола.

Битолска битка

Околу 110.000 Срби биле поттиснати на север и на запад од Битола наспроти 80 или 90.000 турски војници. По три дена борби, во кои загинале 12.000 Срби и 17.000 Турци, турските сили капитулирале на 18 ноември. Речиси 45.000 мажи биле заробени од страна на Србите; други 30.000 избегале во планините на македонско-албанската граница. Со ова му било ставено крај на турското владеење во Европа.

Ослободување на Солун

Грците не биле многу потресени околу нивната неможност да се борат во Битола. Пет дена пред почнувањето на борбите, принцот Константин церемонијално влегол во Солун, покиснат на студениот, зимски дожд. Непосредно по почнувањето на српската офанзива на Куманово, престанале да работат телеграфските врски од и кон Солун. Дури откако почнале во градот да пристигнуваат огромен број албански и турски бегалци, народот почнал да го сфаќа обемот на воената катастрофа со која се соочила Османлиската Империја. Речиси 20.000 бегалци биле сместени по локалните џамии во страшно нехигиенски услови. По нив дошле и војниците кои се повлекувале - некои од нив бегале од Србите, дел бегале од Грците кои се движеле источно од планината Олимп, а дел биле поттиснати од бугарската дивизија Рила што брзала надолу по реката Струма.

Грчките и бугарските сили очајно настојувале први да стигнат до Солун, кој што бил најголемата награда од османлиското наследство и немало никакви претходни договори за неговиот статус. Во тој случај, поседувањето ќе биде закон. Принцот Константин и единиците под негова команда ја претркрале дивизијата Рила за неколку часа. Кога влеглe во Солун, грчкото население го преплавило градот со сино-бели бои. Заедно со него бил Теоктистос, патријархот од Атина, коj му се придружил на метрополитот од Солун Генадиос во прославата на специјалната миса во црквата Свети Минас.

Учество на Македонци во Првата балканска војна

Најмногу македонски доброволци беа регрутирани во армијата на Царството Бугарија. На тракискиот фронт учествуваа 14.000 Македонци организирани во Македонско-одринско ополчение (доброволци). Македонски доброволци биле регрутирани и во војската на Кралството Србија и Краслтвото Грција.

Одредот на Јане Сандански со 500 четници, составен од реонските чети на Александар Бујнов, Тодор Паница, Таската Серски, Чудомир Кантарџиев и други дејствувајќи самостојно прво го освоиле градот Мелник со околните места. Во реонот на Мелник и Свети Врач покрај споменативе самостојни чети, под нивна команда се наоѓаа околу 400 мелничани, триста лица од Свети Врач и околу седумдесет востаници од околните села.

Откако ја пробиле Рупелиската Теснина, Седмата рилска бугарска девизија и четите под команда на Сандански со 300 востаници, во придружба на четите на Стојо Хаџиев, Димитар Арнаудов, Александар Бујнов и други, како претходница на бугарската коњаница, влегле во Солун пред настапувањето на бугарските единици.

Иако Македонија била ослободена од Турското ропство, со големо учество на свои доброволци кои се бореле за автономна држава, нејзината судбина била решена на Лондонската конференција, односно таа останала окупирана од страна на новите окупатори Кралството Србија, Царството Бугарија и Кралството Грција.

Лондонски договор

На 30 мај 1913 година, Отоманската империја го потпишала мировниот договор во Лондон, според кој се откажала од териториите западно од линијата Енез-Мидија во корист на балканските сојузници, со тоа што било одлучено да се создаде албанска држава, чии граници требало да се утврдат дополнително. Загубите во загинати, ранети и заробени изнесувале: Отоманска Империја 153.000, Царство Бугариjа 73.000, Кралство Србија 30.000, Кралство Грција 28.671 и Кралство Црна Гора 10.000 луѓе.

Материјалните загуби на Царството Бугариjа изнесувале една милијарда и 300 милиони франци, на Кралството Србија 590 милиони, на Кралството Грција 467 милиони и на Кралството Црна Гора околу 100.000 франци. Загубите на Македонија, човечки и материјални, не се наведуваат, ниту во еден извор, иако војната се водела во Македонија, а од глад и болест умирале најмногу деца и стари. Македонија загубила сé што имала: територијата распарчена, народ и имотот национализирани, историјата погребана, и затоа Сандански рекол дека за Македонија ќе било подобро да остане под турско ропство, оти тие што ќе ја ослободат, ќе ја распарчат и повторно ќе ја поробат.

Македонија во Втората балканска војна

Меѓусојузничката балканска војна — Втора балканска војна, започнала на 17 јуни 1913 година, меѓу Србија, Црна Гора, Грција, Романија, Турција од една страна и Бугарија од друга.

Македонија по завршувањето на Првата балканска војна

Најголемиот товар и најбројните жртви во Балканските војни ги поднел македонскиот народ. Македонскиот народ на различни начини и во разни вооружени формации учествувал во војните, самостојно или во составот на бугарската, на српската или на грчката војска. Силната пропаганда на соседните држави дека војната против турската војска имала за цел ослободување на христијанското население од петвековното османлиско владеење и големата омраза против султановиот режим била мотив македонскиот народ да се вклучи во таа војна.

По завршувањето на Првата балканска војна, односно по Битолската битка, кога еден полк на српската војска влегол во Охрид, во кој веќе три дена функционирала месната власт воспоставена со помош на македонските чети, при обидот да се воспостави српска власт, остро се спротивставил војводата Петар Чаулев, член на ЦК на ВМРО. Во таа расправија, командантот на српскиот полк се пофалил дека според Српско-бугарската спогодба од 13 март во 1912 година, Македонија е поделена меѓу Србија и Бугарија и според тоа во Охрид треба да се воспостави српска власт.

Сличното чувство го доживеал и Јане Сандански, кога во Солун бугарските офицери му се заканиле дека за зборовите автономија за Македонија јазици ќе сечат. Немањето единствена национална и политичка програма и меѓусебната недоверба, биле најголема пречка за обединување на разединетите и спротивставени сили во македонското револуционерно движење непосредно пред Балканските војни. По завршувањето на Првата балканска војна, на ВМРО и на Јане Сандански им станало јасно дека нивните меѓусебни кавги оделе во полза на соседите и дека токму тие ја пропуштиле можноста да се обединат и да го предводат народот во борбата за ослободување и за создавање самостојна држава Македонија.

Во Првата балканска војна учествувале околу 100.000 Македонци, не земајќи ја предвид помошта од целото население што им ја укажувало на сојузниците. Можеби оваа бројка е преголема, но ако се знае дека постоеле самоформирани македонски единици, како што биле оние на Јане Сандански, четите на ВМРО, четите на МВК, Доброволниот полк, Ополченските дружини, Српските месни одреди и чети, селските чети, месната милиција, четите и дружините формирани од македонската емиграција и сите други Македонци мобилизирани самоволно или насилно во српската, бугарската и грчката војска, тогаш бројката од 100.000 луѓе веројатно ќе биде надмината.

Се смета дека во Првата балканска војна загинале неколку десетици илјади Македонци, а неколку стотици илјади Македонци емигрирале од Македонија поради теророт што го доживувале и од турската и од ослободителните војски. Општата политичка положба во освоените земји не станала подобра, туку полоша, отколку под Турците.

Ревизија на договорите

Бугарија не се сметала обврзана да направи територијални отстапки во Македонија по повлекувањето на српската војска од Албанија, поради тоа што Србија тоа го направила по одлука на големите сили, а не во спогодба со Бугарија. Според бугарското гледање на договорените обврски, Србија била должна да испрати помош кај Одрин. Тогаш дошло и до различни гледања на таканаречената спорна зона

За Бугарија таа зафаќала дел од Македонија, што според договорот требало да и се отстапи на Србија, а Србите за спорна зона ја сметале цела Македонија.

Воено технички подготовки

Во Бугарија, покрај веќе ангажираното македонско население кое во Првата балканска војна се борело во состав на бугарската војска, непосредно пред Втората балканска војна во новоослободените земји, односно во Македонија, била извршена мобилизација на младинците од 20 до 26-годишна возраст, од кои биле формирани Серската, Драмската и Одринската бригада. Бројната состојба на новомобилизираните младинци изнесувала 40.000 души. Од нив биле формирани 12 и 13 пешадиска дивизија и една самостојна бригада. Во секој новоформиран полк имало по еден баталјон искусни борци од Првата балканска војна.

Присилна мобилизација во српската војска

Причината за формирањето на Доброволниот полк е отфрлувањето на Српско-бугарската спогодба од 13 март 1912 година, со која била договорена поделбата на Македонија на спорна и неспорна зона, како и воспоставувањето нови граници. Со создавањето на државата Албанија, на Србија ѝ бил оневозможен излез на Јадранското Море, па таа барала можност да се прошири на територијата на Македонија и да излезе на Егејското Море.

Масовната мобилизација на македонското население во бугарската војска и префрлувањето на македонските доброволни дружини (баталјони) од Тракискиот на Македонскиот фронт биле силен мотив српската влада на окупираната територија на Македонија да изврши присилна мобилизација. На тој начин биле формирани четири таканаречени крстосувачки одделенија, под команда на командантот на граничните единици. Од овие одделенија, две дејствувале на левата страна на реката Вардар, а две од десната страна, меѓу Кавадарци и Гевгелија. Последниве две крстосувачки одделенија го формирале Вардарскиот одред, со кој командувал Василие Трбиќ. Во реонот на Кратово-Овче Поле-Кочани бил формиран Крстосувачкиот одред на Јован Бабунски.

Слично како бугарската, и српската влада ги мобилизирала Македонците од својата окупациона зона и ги концентрирала во првите редови. На тој начин, Македонците се нашле во првите редови на српската и на бугарската војска, а тие војувале за поделбата на Македонија. Со оглед на тоа што според Хашките конвенции окупаторите немале право да го мобилизираат окупираното население, македонските единици биле наречени Доброволен полк, односно Ополченски дружини. Присилната мобилизација била спроведувана под изговор за запишување на доброволци.

Формирањето на Доброволниот полк било извршено со одобрување на Владата. На 16 мај 1913 година војводата Ратомир Путник наредил: 1. да се создадат четири баталјони со седишта: првиот баталјон во Свети Николе, вториот во Приштина, третиот во Гевгелија и четвртиот во Неготино. Пополнувањето на овие баталјони требало да се изврши со месно население од соодветните реони, а командниот кадар да го обезбедат граничните команди. Покрај христијаните, можеле да се мобилизираат Турци и Арнаути, и тоа оние што имале служено војска и кои би ги задржале чиновите од турската војска. Сите доброволци требало да положат заклетва на верност на врховниот командант на српската војска, Н. В. Кралот Петар. Сите мобилизирани биле обезбедени со униформа, со оружје и со храна. За секои 10 доброволци од месни извори бил обезбедуван по еден коњ за пренос на товар.

Самоуништувачка војна

Во текот на Втората балканска војна, во армиите на двете завојувани страни, покрај масовните дезертерства, имало и бунтови во одредени единици. Особено незадоволство поради меѓусојузничката војна покажало македонското население кое се наоѓало главно во првите борбени редови на двете завојувани страни, водејќи самоуништувачка борба во корист на сопствените окупатори. За време на битката на Брегалница избувнале повеќе бунтови во четвртата. бугарска армија, а во српската трета. армија имало масовни дезертерства.

На некои делови на фронтовската линија биле забележани и братимења меѓу српската и бугарската војска. Се работи за Македонци кои се познавале од порано и кои ги сфатиле целите на војната, па не сакале да учествуваат во борбата за распарчување на сопствената татковина. Во 22 полк на 7. Рилска дивизија, што дејствувал на правецот кон Солун, избувнала побуна затоа што во времето на првото примирје бил префрлен во Источна Тракија. Околу 70 војници не сакале да заминат од Македонија, по што биле тепани со стапови. Појавата на колерата на Македонскиот фронт, исто така, предизвикала масовни дезертерства.

Во битката на Брегалница, загубите биле мошне големи и на двете страни. Во српската војска имало 16.200 мртви и ранети, од кои 11.350 во третата. армија.

Во бугарската војска имало 25.000 загинати. Само на српската страна имало околу 5.000 кои умреле од колера. Во бугарската војска од колера умреле многу повеќе луѓе, со оглед на тоа дека таа болест била пренесена од борбата против Турците во Тракија. Македонското население на двете страни на фронтот, исто така било, заразено од колерата. Освен тоа, многу села биле опожарени, храната однесена, недостасувала облека, па се водело грижа само за гол опстанок. По битката на Брегалница, дејствата во Македонија се претвориле во исцрпувачка рововска војна. Меѓусебното исцрпување траело до 31 јули 1913 година, кога било потпишано примирјето, кога балканските војни официјално завршиле.

Борбените дејства продолжуваат

Големите сили решиле да ја прекинат Втората балканска војна, особено поради злосторствата што сите војски ги вршеле врз недолжното македонско население.-И натаму поединечни и здружени меѓусебни воени судрувања

Борбата за територии во Македонија се водела со сите сили и средства и во сите области. По повлекувањето на турските сили, српската, грчката и бугарската војска ја распуштале во меѓувреме воспоставената месна власт и воспоставиле свои органи на власта. Како претставници на своите држави, тие го принудиле македонското население да се прикажува како да е од иста националност со органите што ја воспоставиле власта и како такви да испраќаат писма, анкети и апели, оти наводно сакале нивниот град и околијата да бидат присоединети кон соодветната држава.

На пример, селаните од Негорци, Гевгелиско, во текот на една недела трипати ја менувале својата национална и државна припадност. Тие биле принудени да испратат телеграма до бугарскиот цар Фердинанд дека се Бугари и дека бараат тој да ги присоедини кон Бугарија. Откако се повлекла бугарската, дошла грчката власт, па следела телеграма до грчкиот крал Ѓорги и на крајот била испратена телеграма со соодветна содржина до српскиот крал Петар.

Извор: Македонско братство

Хераклеја - нартекс, мозаик

Мозаик од нартексот на големата базилика кај Хераклеја Линкестис, Битола, Република Македонија.

Mosaic from Heraclea Linkestis, Bitola, Republic of Macedonia.

Крштевањето на Христос

Крштевањето на Христос, 1730-1739 година, работилница на зограф Давид од Селеница, црква Св. Димитрија, Битола.