Macedonian National Costume

Македонска народна носија

Извор: „Политикин забавник“ бр. 944, 30 јануари 1970, стр. 49 (Автор: В. Кирин)

Види и: Macedonia Folk Dances

Macedonian womеn, 17th century

Macedonian womеn, 17th century.

Source: The New York Public LibraryDigital Collections

Влијанието на војните врз развојот на народната носија

ВЛИЈАНИЕТО НА ВОЈНИТЕ ВРЗ РАЗВОЈОТ НА НАРОДНАТА НОСИЈА ОД БИТОЛСКО-ПРИЛЕПСКИОТ И ДЕМИРХИСАРСКИОТ РЕГИОН

Воените збиднувања кои во овој бурен историски период се одвивале на територијата на Македонија во првите децении на 20 век и кои биле проследени со масовни миграции на населението, довеле до низа промени во традиционалниот начин на живеење на македонскиот народ. Овие промени негативно се одразиле и врз народниот костум, неговите традиционални форми на оформување и орнаментика, како интегрален дел на традиционалната култура на Македонците.

Соочени со низа реперкусии и недостиг од материјални ресурси, населението во овој период постепено започнало да ги редуцира, а потоа и целосно да ги отфрла традиционалните форми на изработка на носиите и нив да ги заменува со облека карактеристична за модерниот, европски костум. Ваквите дијахрониски процеси најпрво се манифестирале во градските средини кои биле во поголема мера подложени на современите текови на индустриjализација и на зголемен транспорт на стоки и луѓе. Значаен фактор во трансформацијата на народната носија имало и печалбарството, како особено развиена форма на економска миграција во овој период. Најконзистентно на овој план останало населението од руралните заедници, кое поради својата релативна затвореност и изолација подоцна ги прифатило современите текови на модерниот живот, а со тоа и промените во традиционалниот начин на облекување. Овие промени, започнати уште во периодот непосредно пред Илинденското востание, активно се одвивале за време на двете Балкански војни, па сè до крајот на Втората светска војна, кога доаѓа до целосно напуштање на традиционалните форми на облекување. Сите тие појави негативно се одразиле врз самобитниот и специфичен карактер на македонските носии, за што сведоштва ни даваат многубројните етнографски и архивски материјали и музејски предмети, а се однесуваат на целокупната територија на етнoграфска Македонија.1

Промените што настанале во овој период се одразиле на целокупната машка и женска носија од регионот на битолско и прилепско, и тоа не само во составот на облеката, туку и во начинот на нивната изработка, орнаментика и колоритот. Овие промени првично се манифестирале во машкиот костум, кои очигледно бил пофлексибилен и поподложен на новите влијанија. Значајни сведоштва на овој план ни даваат записите на М. Цепенков, кој како професионален терзија бил непосредно запознаен со сите модни текови и специфики на облекување на своите сограѓани.2 Во своите материјали од „Еснафите во Прилепско“3, тој дава детален опис на сите видови занаети поврзани со изработката на облеката, како и имињата на алатките неопходни за нејзина изработка. Во тој контекст приложува богат описен и илустративен материјал за моделите на машкиот костум и начините за негова изработка4, од што може да се констатираат различните културни влијанија и заемни процеси што се одвивале во оваа сфера од секојдневниот живот на населението од прилепско. Благодарение на неговите записи, како и врз основа на некои други материјали5, може да констатираме дека непосредно во самиот град опстојувале многу занаетчии, како што се: терзискиот, абаџискиот, ќурчискиот и кожарскиот еснаф, но и френските и азарџиските мајстори, кои паралелно изработувале облека - едните следејќи ги обрасците на ориенталниот костум, а другите француската мода, позната кај народот и како а ла – Турка и а ла – Франка. Паралелно со овие типови костими населението особено од руралните заедници продолжило да ги носи своите традиционални облеки, за што исцрпни сведоштва ни дава еден друг прилепчанец - Ѓорѓи Трајчев, кој во својот труд „Град Прилеп“ детално ги опишал текстилните занаети во градот и начинот на облекување на прилепчаните.6

Покрај овие материјали, значајни докази за начинот на облекување и промените во традиционалната носија на населението од овие региони ни даваат теренските истражувања, најголемиот дел од нив спроведени во 50-тите год. на минатиот век од страна на научните работници на Институтот за фолклор и на Музејот на Македонија. Во прилог ќе го посочиме искажувањето на селаните од Кривогаштани, Прилепско кои велат: „Машките кошули некогаш биле многу повеќе везени од женските. Тие биле „по тавросани“. Се везел корилот, предноците, па и ракавите (два-три прста). Се лозеле, поленеле и везеле шапки со заметушки, со ресулки, крфчиња и друго. Од „турско време“ почнаваме машките кошули слабо или сосема да не се везат.“7 Слична била состојбата и во Битола, како и во останатите делови од Македонија, каде од Илинденското востание, па натаму се забележува значителна редукција на везот и трансформација на носијата.

Промените што настанале како резултат на Илинденското востание и на Балканските војни биле манифестирани и во секојдневната женска носија, нејзината орнаментика и колорит. Особено значајно е што за многу кусо време од составот на невестинската носија целосно изчезнува сокајот, убрусот8, чалмата9, но и некој други украсни и облековни елементи, обележје на овој тип носија. Овие промени можеби најјасно може да ги проследиме во везовите од битолскиот регион каде, сè до 1915 год., женското население носело т.н. алска носија - именувана така според доминацијата на црвената – алова боја во колоритот на везот. По Балканските војни помладите жени од овој регион започнале да везат т.н. калеши кошули, во потемна црвена боја - позната и како винеста или ѓувезија, а своите постари алски кошули ги доносувале или им ги продавале на германски војници10. Во врска со ова една информаторка од с. Брусник, Битолско, вели: Германците купвеја руба за убави пари, па жениве се научија да продаваат алишта.11 Меѓу другите причини се наведува тешката и макотрпна работа за нивната изработка, како и високата цена за потрошениот материјал (арч). Во прилог на ова е искажувањето на една друга информаторка од истото село која вели дека тие повеќе на сакале да седат дома, како во турско, туку да бидат послободни, но и дека по војните нивните мажи, кои биле војници, веќе не ги бендисувале во старата алска носија. Поради сето ова калешите кошули, како и целокупната алска носија во овој регион се задржале сè до Првото бугарско12, односно до 1925 год., кога биле заменети со носија во која наместо црвената доминирала белата, т.е. црната боја.

Во еден кус периодот меѓу Балканските војни и крајот на Првата светска војна, најверојатно како резултат на тешките состојби и на недостигот од материјал и средства неопходни за нивна изработка (за аловните кошули арчот е скап)13, регистрирана е појавата жените од овој регион да носат кошули декорирани со бел вез т.н. бели кошули14, односно аплицирани (опточени) само со бел порабен вез и тегел15. Паралелно со оваа ново настаната состојба, во с. Буково жените започнале да носат кошули изработени со црн вез, по што овие кошули биле именувани како црни кошули. За кусо време оваа мода била прифатена и во другите села од Битолскиот и Прилепскиот регион, по што тие биле именувани како буковки или црно-буки кошули16 - везени по буковска мода17. Според искажувањата на информаторките од овој регион, во почетокот орнаментиката на овие кошули не се разликувала од постарите аловни или алцки кошули (од алцките кошули предземаа црни)18, но подоцна тие започнале да се изработуваат со поедноставен и поредуциран вез. Истите промени може да се проследат и во колоритот на женската марама за на глава гуган, кој од црвен бил заменет со црн, односно со бел вез. Притоа, младите жени носеле гуган изработен целосно со црн вез, а постарите црн гуган (оформен со ситен бел вез) и бели реси т.н. бела киска.19 Како една од причините за појавата на оваа мода е траорот, кој се јавил како последица на многубројните жртви и маки кои што народот ги доживеал во овој бурен историски период. Потврда за ова е појавата на повторно навраќање кон постариот тип алски кошули, веднаш по завршувањето на војните кога жените од овој регион започнале одново да ги изработуваат своите кошули со црвени, но сега веќе индустриски конци.

Слични процеси на промена на колоритот и трансформација на носијата се бележи и кај женското население од Прилепскиот регион, каде се до Првата Светска војна невестите се мажеле со алово руво.20 Позначителни промени во носијата и колоритот започнува од српско (околу 1920),21 со тоа што прилепчанките започнале исто како и женското население во битолско да носат кошули по буковска мода и за  разлика од нив, тие оваа носија ја задржале и во поствоениот период. Во прилог на ова ќе го цитираме искажувањето на една информаторка која вели: „Се што се прави за невеста - кошула, чорапи – целото руво се вика црнето. Дури и сегашната руба (1954), макар да е се со бело наклавана, падури и да е градски облечена невестата велиме: црнет вустан, црнети чевли итн.“22

По Втората Светска војна, изработката на кошули орнаментирани во везови полека започнал да замира во прилог на што е и сведочењето на информаторките од с. Единаковци, кои велат: „од партизаните наваму (1944) веќе не се вези. Но, за венчавање и сега девојките облекуваат „жолта кошула“ – „горноселска“.23 Дека станува збор за долготраен и континуиран процес ни потврдува и една друга соселанка која, бидејки се венчала во екот на Илинденското востание, била приморана нејзната венчална - црнета кошула да ја изработи со помал вез („комитите забраниле везови“), иако останатите 15 кошули од рувото и биле со поголеми везови („ракаи како корупки“).24 Слични се искажувањата на женското население и од с. Цер (Демир-Хисарско) кои во врска со овие забрани посочуваат дека „комитите ги засипваа со боја везените кошули како што играа на оро навестите. На чупите им ги зимаа од раце како што везеја, ќе им ги потуреа со боја и ќе го закоаа везот на црквената врата и ќе напишеа на која чупа е везот – чија черча везела вез.. потем забраната се криеа чупите за да везат- во визба, на чатија се качвеја. Ношва (ноќе б.а.) ги затвараа пенџерите со черги да не се гледа видело, а чупите да везат, зошто комитите шетаа и ношја“.25 Причина за овие забрани како што наведуваат тие била потребата од дополнителни материјални средства, што комити ги собирале од населението за потребите на востанието.

Процесот на трансформација и симплификација на народната носија, кој настанал како резултат на воените дејства и репрекусиите кои македонскиот народ ги преживувал во времето на овој бурен и траурен историски период, сведочи за нивната директна поврзаност и условеност. Промените кои настанале, негативно се одразиле и засекогаш го промениле не само традиционалниот бит на македонскиот народ, туку и начинот на облекување и изработка на носијата. Оттука, може да констатираме дека носијата со сета своја комплексност, како своевиден показател на половата, возрасната, обредната и социјалната компонента на македонскиот народ се јавува и како непосреден - нем сведок на едно изминато, историски бурно и траурно време.

Автор: Д-р Јасминка Ристова Пичичкова

Македонска Ризница, број 29

1 К.А. Шапкарев, Русалии, Пловдив, 1884; Македонија во 1913 - La Macedoine en 1913, Музеј на град Скопје- Музеј Алберт Кан, Скопје, Р. Македонија – Булоњ, Франција, 2001; Български
народни шевици, 2 дел, Югозападна България и Македония, подготвил: С.Т. Костовъ – Е. Петева, Народен Етнографски музей, София, 1928; Вакарелски Х. - Д. ИвановÍ, ИсториÔ на
облÍклото, СофиÔ, 1941; Албум на Български македонски шевици, Райна Руменова, СофиÔ, б.г.; Македонски шевици, кн. I, сoбрала и подредила: Дона Ракарова, СофиÔ, 1931; В. С.
Радовановић, Народна ношња у Маријову, Гласник Скопског научног друштва, књ. XIV, Скопље, 1935, 107- 179; В. С. Радовановић, Народна ношња у Маријову, Гласник скопског
научног друштва, књ. XV-XVI, Скопље, 1936, 127-208; С. Раичевић, Народна ношња у Скопској Црној Гори, Гласник скопског научног друштва, књ. VII – VIII, Скопље, 1930, 347- 368;
Ј. Хаџи-Васиљевић, Кумановска област, Јужна стара Србија: Историска, етнографска и политичка истраживања, књ. 1, Београд, 1909, 295-314; Ј. Хаџи-Васиљевић, Скопље и његова
околина: историска, етнографска и културно-политичка излагања, Београд, 1930; Ј. Обремски, Фолклорни и етнографски материјали Порече, Матица Македонска, Скопје, 2001; Ј. Ф.
Трифунови¢, Кумановско-Прешевска Црна Гора, књ.33, САН, Београд, 1951; Ј. Ф. Трифуноски, Охридско-Струшка област, Антропогеографска проучавања, САНУ, Београд, 1929 и др.
2 Види: Марко К. Цепенков, Македонско народно творештво, кн. 10. Скопје 1980, 27-127.
3 Исто, 63-122.
4 Исто, 122-127.
5 Ј. Хаџи-Васиљевић, Прилеп и његова околина, Београд, 1902; Ѓорѓи Трајчев, Град Прилеп, Историја, географски и стопански преглед, Софија, 1925 .
6 Ѓ. Трајчев, Град Прилеп, Историја, географски и стопански преглед, Софија, 1925, 21, 69, 357, 358-359, 361
7 Информатори од с. Кривогаштани, Прилепско, АИФ папка бр.37, рег. Бр. 208. теренски записи од А. Крстева, собрани на 10-13. 5.1953 г.
8 Како што вели една информаторка од с. Цер : Сега (1951 г. б.а.) во селото нема ниту еден убрус. Поминаа Евреи едно време и ги искупија. АИФ папка бр. 4, рег.бр. 84, теренски
истражувања собрани од М. Антонова, на 18.06.1951 г.
9 Информаторките од село цапари , Демир Хисарско, воопшто и не слупшнале за нив. АИФ папка бр.1, рег. Бр. 176. теремнски материјал од М.Антонова, собран на 13.06.1954 г.
10 Информатори: Велика Ангелова Кокалова, род. 1896 г., Томе Димев Станков, род. 1898 г. и неговата жена, род. 1904 г., сите од с. Брусник, Битолско. АИФ папка бр. 2, рег. бр. 175.
11 Информатори: Велика Ангелова Кокалова, род. 1896 г., с. Брусник, Битолско. АИФ, папка бр. 2, рег. бр. 175
12 Информаторка од с. Брусник, Битолско, АИФ, папка бр. 2, рег. бр 163.
13 Информаторка од с. Могила, Битолско АИФ, папка бр. 2, рег. бр 163.
14 Информаторки од с. Буково, Битолско, АИФ, папка бр. 2, рег. бр. 188.
15 Информаторки од с. Драгош, Битолско, АИФ, папка бр. 2, рег. бр. 173.
16 АИФ, папка бр. 2, рег. бр. 161, Битолско.
17 АИФ, папка бр. 2, рег. бр. 175, рег. бр. 188.
18 Информаторки од с. Буково, Битолско, АИФ, папка бр. 2, рег. бр. 188.
19 АИФ, папка бр. 2, рег. бр. 161, Битолско.
20 Ракавите на кошулата долги до под лактите и широки.Информаторка од с. Кривогаштани , Прилепско. АИФ, папка бр.39, рег. бр. 220, теренски материјал собран на 12,13, 14-11, 1954
од М. Антонова.
21 Фатија да носат друга мода, со покуси ракави – над лактите и тесни, како што се носат и сега од постари жени (б.а. 1954г.). Исто.
22 Исто.
23 Оваа кошула е слична на невестинските кошули од Демир Хисарскиот регион. Информатори: Марија Котева (1887 г.) и Милка Ѓореска (род.1914 г.) од с. Единаковци, Прилепско, АИФ папка бр. 37, рег. бр. 365. Теренски материјал собран од М. Антонов, на 21-22.3.1957
24 Информатори: Марија Котева (1883 г.). Исто.
25 Информатори од с. Цапраи, Демир-Хисарско. АИФ папка бр.1, рег. Бр. 176. теренски материјал од М.Антонова, собран на 13.06.1954 г.

Библиографија
К.А. Шапкарев, Русалии, Пловдив, 1884;
Македонија во 1913 - La Macedoine en 1913, Музеј на град Скопје- Музеј Алберт Кан, Скопје, Р. Македонија – Булоњ, Франција, 2001.
Български народни шевици, 2 дел, Югозападна България и Македония, подготвил: С.Т.
Костовъ – Е. Петева, Народен Етнографски музей, София, 1928.
Вакарелски Х. - Д. Ивановъ, История на облъклото, София, 1941.
Албум на Български македонски шевици, събрала и подредила: Райна Руменова, Издание на Македонскиот женски союзъ, София, б.г.
Македонски шевици, кн. I, сoбрала и подредила: Дона Ракарова, София, 1931.
В. С. Радовановић, Народна ношња у Маријову, Гласник скопског научног друштва, књ. XIV, Скопље, 1935, 107- 179.
В. С. Радовановић, Народна ношња у Маријову, Гласник скопског научног друштва, књ. XV-XVI, Скопље, 1936, 127-208.
С. Раичевић, Народна ношња у Скопској Црној Гори, Гласник скопског научног друштва, књ. VII – VIII, Скопље, 1930, 347- 368.
Ј. Хаџи-Васиљевић, Кумановска област, Јужна стара Србија: Историска, етнографска и политичка истраживања, књ. 1, Београд, 1909, 295-314.
Ј. Хаџи-Васиљевић, Прилеп и његова околина, Београд, 1902.
Ј. Хаџи-Васиљевић, Скопље и његова околина: историска, етнографска и културно- политичка излагања, Београд, 1930.
Ј. Обремски, Фолклорни и етнографски материјали Порече, Матица Македонска, Скопје, 2001.
Ј. Ф. Трифуноски, Охридско-Струшка област, Антропогеографска проучавања, САНУ, Београд, 1992, 220-244.
Ј. Ф. Трифунови¢, Кумановско-Прешевска Црна Гора, књ.33, САН, Београд, 1951, 66-75;
Марко К. Цепенков, Македонско народно творештво, кн. 10., Скопје,1980.
Ѓорѓи Трајчев, Град Прилеп, Историја, географски и стопански преглед, Софија, 1925.

Скратеници:
АИФ – Архива на институтот за Фолклор „Марко Цепенков“ - Скопје

Илустрации:
Сл.1 Селани од Буково - Битолско, фотографирани од страна на француските воени фотографи - “Campangne d` Orient 1914-1918“
Сл. 2. Селани од Буково, Битолско, фотографирани од страна на француските воени фотографи - “Campangne d` Orient 1914-1918“
Сл.3 Мариовки на оро со војници во позадината, снимено на 27. 10 .1018 год. некаде во Мариово
Сл. 4 Деца со војник, фотографирани некаде во Битолско од страна на француските воени фотографи - “Campangne d` Orient 1914-1918“
Сл.5 Селани од Буково – Битолско, облечени по буковска мода со српски жандар, `20-30 год на 20 век
Сл. 6 4 Жени со деца, фотографирани некаде во Битолско- Прилепско Поле, од страна на француските воени фотографи - “Campangne d` Orient 1914-1918“
Сл.7 4 Семејство на селани, фотографирани некаде во Битолско- Прилепско Поле од страна на француските воени фотографи - “Campangne d` Orient 1914-1918“
Сл. 8 Семејство од с. Кривогаштани, Прилепско фотографирано за време на Втората Светска Војна – „за време на бугарско“
Сл.9 Машко оро, Прилеп, фотографирано за време на Втората Светска Војна

Folk Costume - Kumanovo

1962 print Folk Costume from KUMANOVO MACEDONIA

Artist's view of folk costume from Kumanovo in Macedonia, size 27.9 x 23.5 cm, on good strong paper. This print comes from portfolio "Narodne nosnje u Jugoslaviji" (Folk costumes in Yugoslavia), author is academic painter Branka Hegedusic. Published by Izdavacki zavod Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti (Publishing division of Yugoslav Academy of Arts and Sciences) in Zagreb, 1962.

Romanian Man Macedonia

1937 Folk Costume Romanian Man Macedonia

Size (cm): 25 x 33

This is a set of two original 1937 color prints showing the front and back view of the folk costume worn by a young Romanian man from Macedonia.

Romanian Woman Macedonia

1937 Folk Costume Romanian Woman Macedonia

Macedonia Folk Costume - Skopje

ca. 1980 print Macedonia Folk Costume - vicinity of Skopje

Print titled Narodna nosnja - Makedonija (okolica Skopja), from portfolio "Narodne nosnje Jugoslavije" (Folk costumes of Yugoslavia) published by NISRO Varazdin, cca. 1980 (not dated), prepared by ethnologist Libuse Kaspar.

Print size is 34 x 24 cm

MACEDONIAN FOLK EMBROIDERY

Embroidery is traditional cultural heritage presented through the visual expression using textiles. This rich spiritual work, expressed through human understanding at the time in which it was created, had a fundamental role in the establishment of the Macedonian folk costumes. The main carrier of the collective knowledge and skills in making clothes and embroidery is the woman, who respected the adopted aesthetic ideals and canons specific to each community.

In this exhibition the presented embroidery of sleeves, individual pieces of clothes - shirts, shajaci(type of fabric), sagii(type of female sleeveless shirt), darkmi(type of head-covering cloths), small sleeves, ubrusi(type of scarfs), sokaj(type of female head cover) belong to the Brsyak ethnographic unit, which includes the ethnic areas of: the upper Bitola villages, the Capari field, the Bitola field, the Prilep field, lower Mariovo villages, Mariovo, Demir Hisar, Kicevo, Smilevo, the Moshten villages, Ohrid and Struga. A deviation from the embroideries of this ethnographic whole will represent several Miyak embroideries of sleeves from the village Galichnik.

The preserved and presented examples of embroidery are a small part of the rich folklore and originate from the late 19th and early 20th century, when the embroidery tradition together with the folk costumes was gradually transformed and abandoned. The lack of preserved specimens from the mid-19th century and earlier, prevents us to make a detailed chronological survey which would serve to follow the developmental stages and characteristics of Macedonian traditional embroidery. In the absence of older preserved specimens the testimony comes from the archival, historical and other materials (written documents, frescos, etc..), from which we can indirectly conclude its existence. By inspecting these materials we may conclude that traditional embroidery continuously and for centuries has survived in these areas as part of the rich traditional textile art of the Macedonian people.

The highest aesthetic characteristics of the traditional Macedonian embroidery are best expressed through the ornamentation of the most important clothing element of the folk costume - the tunic type shirt. With their decoration, aesthetics and ritual function the female bridal and festive costumes stand out the most. Its ritual function and traditional ornaments represent an expression of the centuries long cultural heritage of the Macedonian people.

Leaving the white non-embroidered parts on the bridal shirts in Bitola and the Capari field, to protect from evil eyes; the ornamenting of the "written shirts" with circular motifs in the belief that it will bring fertility; or wearing shirts decorated with the motif of "v`ckata dira"(wolfs' trail) in the belief that the young woman will give birth to a male child, are all only a small part of numerous beliefs related to the apostrophic - magical powers of the shirts and their ornaments. The exceptional importance which it had in the traditional culture of the Macedonians is witnessed through the beliefs of its medicinal properties, as well as those associated with the afterlife. There was a belief that a husband and wife can identify each other in "the other world" by the shirt, that is why there was a custom to bury the dead in their wedding shirt.

The shirt with its ornamentation and colors is an important clothing element in determining the social and economic position of women - an indicator that determines the girl's age and social status; the "girl who is ready for marriage"; a fiancee, a bride etc. It had a significant role in the initiation changes from one to another stage in life.

The oldest preserved type of shirts are the so-called "alski(red) shirts", where the motifs are first "oraat"(plowed) - patterned with black, and afterwards are filled up with "alsko" red. The dominance of the red color in the ornamentation of embroidery is correlated to its semantic value as the color of life, fertility and health. Characteristic of shirts from this region is the placement of the embroidery placed on those parts where it is visible i.e. not covered by other elements of the folk costume, as follows: the front of the chest "poly", on the collar, the sleeves, the back "bojovi", the side where the unifying edge "bochnici" is, and at the bottom of the shirt "okolesh". It is common for the shirt to get its name from the name of the embroidery. For example in the upper Bitola villages the shirt "golemoto kopito"(big hoof) is named after the eponymous motif present on the embroidery of the sleeve; in the Bitola field the shirt called "sun" is named after the eight-point star called "vrteshka" - which according to local interpretation is linked to the symbolism of the sun. The shirts also got their names from the place that originated the embroidery (eg. "Kaninska" - from the village Kanino in the upper Bitola villages); some were named by the notable embroider that stood out with her skill (eg. "Stevanojte" for embroidery from the village Capari that was brought to the village Ramna - in the Capari field); or according to the technique of embroidery or the used colors (eg. "lozena"(vine-like), "crneta - lozena"(black vine-like), "alova"(red), etc..).

Embroideries from the Brsyak ethnographic whole that are represented in the exhibition are distinguished by their geometric ornaments. The geometric and the stylized floral motifs are most prominent, although rarely there are stylized zoomorphic and anthropomorphic motifs as well. The embroideries are made in different techniques; "lozeno"(vine-like), "pishuvani"(written), "travci"(grass-like), "orano-polneto"(plowed-filled), "grabeni"(pulled-away) "krstchinja"(small crosses), "azhurno"(neat), "sokaechko"(for the cap) and others, which remain as a collective memory of heritage.

A major identifiable component of these embroideries are their colors, which are specific to each area. Most common is the red color that dominates the embroideries of the Bitola field, the so-called "alovi"(red) embroidery, then in the Prilep field, Mariovo, Smilevo and Galichnik. In the Demir Hisar and Kichevo regions the yellow color dominates, combined with dark red and black. In the upper Bitola villages apart from red and black, embroidery is accented with yellow, green and black color. In the Moshten villages that are part of the costume tradition from the Lerin(Florina) field the embroidery has red, green, yellow and "pembe"(pinkish) color. A special group of embroidery that is affected by the ones from Mariovo and the Bitola field is the region of the lower Mariovo villages, where the red color in a gradation of more tones dominates, together with black, green and blue.

For the artistic value of the embroideries of great importance are the techniques that are being used, which in these areas are different. In the upper Bitola villages, Bitola field, Capari field, Demir Hisar and Mariovo the most widespread techniques are "polnezh"(filling), "orano-polneto"(plowed-filled), "grabeni"(pulled-away). In the Moshten

villages "krvchinja"(little crosses); in Smilevo and Galichnik the embroidery technique "azhurni"(neat) that use counting of wires. In the Bitola-Prilep embroidery that were made using a tapestry technique, rich forms and colors were being used, which indicate the highly developed embroidery art in Byzantium. For some shirts a white embroidery at the bottom is typical, usually in the "azhurna"(neat) technique, known as "chikme" spread among the Miyaks, then in the Ohrid field, the Lerin(Florina) river, and in upper and lower Prespa.

In the ornaments of the embroideries from the Bitola-Prilep field and Demir Hisar, which have similar compositional structure, the most common motif is the eight-pointed star, named "sun" or "vrteshka", which is an integral element of ornamentation of embroidery of the sleeves on female shirts. A widespread motif is that of the cross, usually used in embroidery of female shirts (front and rear "poly") "alskite shajaci"(red fabrics) on the chest in the front "poly", and the small sleeves "saja"(type of female sleeveless shirt). In the ornamentation of the embroidery on female shirts from the Bitola-Prilep field and Mariovo area, on the side parts - "bochnicite"(hip-sides) an often represented motif is the form of a stylized branch. This embroidery has numerous modifications and names known as "branch", "twig" or "hat".

At the exhibition some older samples of items will be presented, such as "rakavchinja"(small sleeves) from a female "saja"(type of sleeveless shirt) from Mariovo embroidered and ornamented with a rich "kist"(bouquet) of red lacing. An important spot for following the continuity of embroidery from the upper Bitola villages will be given to female, bridal towels for the head called "darkmi"(type of head-covering cloths), which by the end of the 19th century were decorated with motifs of "vetki"(twigs). Later their embroidery transformed. The embroidery is set only in the bottom corner, the angle so-called "gugan" formed with colorful laces, sub-ornament of coins and a bouquet with lacing. Since the early 20th century the "gugan" embroidery was completely replaced with black embroidery. The use of white "gugan" on the "darkmi" was only in the case of grief, when a close family member passed away, or black "gugan" with embroidered white parts for a sign of lesser mourning. The use of white color as a grieving mark in this ethnic area is a rare example of preservation as an old Slavic tradition that is present among other Indo-European peoples. The last phase of abandoning the embroidery in this part is the application of a "gugan" made from velvet and sub-ornamenting with black lacing.

Also of great importance in this collection are the items from the embroidered part of a scarfbridal cloth worn on the head from the Ohrid field, and "sokaj" (type of cap) from the Struga field, which are integral parts of the female costume, that were abandoned in  the early 20th century, and are important in monitoring the chronological development of the embroidering tradition in this ethnic whole.

The "sokai" - bridal head coverings, and "ubrusi"(type of scarfs) in the Bitola-Prilep field by the end of the 19th century were an important element in the bridal costume - a mark of a married woman. These items, although not preserved in the museum's collection, are extremely important in the ritual of the wedding and the period after the wedding. The "sokaj"(type of female head cover) was worn for the first time on the wedding day, and forty days, and six months after the wedding. In some regions it was worn on feast days during the first year after the wedding, or latest until to the birth of the first child. The protective function of the "sokaj" and also the "ubrus" is represented in their embroidery ornamentation and technique. Significant samples of the "ubrus" and "sokaj" from the Bitola field are located in the Ethnographic Museum in St. Petersburg in Russia, the Ethnographic Museum in Sofia in Bulgaria, but also in other museums around the world.

An exceptional value in the collection, and also in this exhibition, is the presentation of a very rare "sokaj" originating from Smilevo from the late 19th century. It is made of red felt, in an elongated rectangular shape in the upper part sewn in kind of "glavinka" or hood, in the middle part it is embroidered in the "azhurna"(neat) technique, while in the lower trapezoid section it is decorated with beads, a string of old coins and rich red lacing. This preserved item judging by its style features belongs to the embroidery tradition of the Miyaks who have migrated in the oasis of Smilevo.

The important nature of this item is to protect the bride from evil eyes, a belief that the covering of the head, where all of human power is accumulated, this item will protect the bride in the initial transition from one to another chapter in life, moving from one to another social position, i.e. a ritual with the function of transition from being a girl to a married woman. The "sokaj" which were abandoned earliest, by their aesthetic and exceptionally rich embroidery ornamental presentation, are among the perfect works, masterpieces of Macedonian folk art creation.

The biggest changes that led to the reduction of a number of folk costumes, and with them the embroideries as well, were carried out in the period before and after the Ilinden Uprising. Prohibitions and restrictions of the costumes concern the reduction of costly embroidery of shirts in order to reduce the cost to the families. The wearers of the folk costumes themselves wanted to simplify them for practical reasons, such as: not to interfere with their work, by reducing the length of the sleeves, instead of them reaching the hand to be only up to the elbow, the need to introduce new parts in the costume that were present in the cities, migrant workers demanded their wives to dress in a city fashion.

These changes began in the earliest in the Lower Prespa area, which is an extension of the costumes from the upper Bitola villages, where the rich colorful embroidery was abandoned. In the upper Bitola villages the "alski"(red) embroidery was replaced with black embroidery, firstly in the village of Bukovo, which is why it was named "The Bukovo fashion", and it spread in the Bitola field. In the village Metimer in the Capari field instead of embroidery velvet applications were being sewn. All these reasons from the early 20th century to the mid 20th century contributed to the abandonment of the rich folk embroidery tradition.

The preserved samples of embroidery in the collection of costumes in the museum become an important symbol of the cultural identity of a narrower or wider cultural community.

Nade Gelevska Brachic

ETHNOLOGUE - CUSTODIAN - CONSULTANT N.I. INSTITUTE AND
MUSEUM BITOLA

TRANSLATED BY  Goce Pangovski

НАРОДНИОТ ВЕЗ ВО МАКЕДОНИЈА

Народниот вез е традицонално културно наследство претставено низ ликовниот израз на текстилот. Ова богато духовно творештво, изразено преку човековите сфаќања во времето во кое што е создаванo, имало суштествена улога во формирањето на македонската народна носија. Главен носител на колективните знаења и умеења во изработката на облеката и везот е жената, која ги почитувала усвоените естетски идеали и канони специфични за секоја заедница.

Во оваа изложба презентираните     везови од ракави, поединечни делови од    носии - кошули, шајаци, сагии, даркми, ракавчиња, обруси и сокај, припаѓаат   на  Брсјачката етнографска целина, во кои   спаѓаат етничките предели: Горни битолски   села, Цапарско поле, Битолско поле, Прилепско поле, Подмариовски села, Мариово, Демирхисарско, Кичевско, Смилево, Моштенски села,  Охридско и Струшко. Отстапување од везовите на оваа етнографска целина ќе претставуваат неколкуте мијачки везови на ракави од село Галичник.

Сочуваните и презентирани примероци на вез се мал дел од богатото народно творештво и потекнуваат од крајот на 19 и почетокот на 20 век, кога везбената традиција заедно со народната носија постепено се транформира и напушта. Недостатокот од сочувани примероци од средината  на 19 век и порано, не дозволува да направиме подетален хронолошки преглед во кој би  можелe да ги проследиме развојните фази и особености на македонскиот традиционален вез. Во отсуство на постари сочувани примероци, сведоштво ни даваат архивските, историските и друг вид материјали (пишувани извори, фрескоживопис и сл.), каде посредно може да го констатираме неговото постоење. Од увидот на овие материјали може да констатираме дека  традиционалниот вез континуирано, со векови наназад, опстоел на овие простори како дел од богатото традиционално текстилно творештво на македонскиот народ.

Врвните естетски особености на традиционалниот македонски вез најмногу доаѓаат до израз во орнаментиката на најзначајниот облековен елемент на народната носија - туниковидната кошула.  Со својата декоративност, естетика и обредна функција најмногу се издвојува женската невестинска и празнична носија. Нејзината обредна функција и традиционална орнаментика претставуваат израз на долговековното културно наследство на македонскиот народ.

 Изоставањето на белитe,  невезени делови  на невестинските кошули во Битолско и Цапарско поле заради заштита од лоши погледи, орнаментирањето на „пишуваните кошули“ со кружни мотиви со верување дека ќе донесат плодност, или носењето на кошулите орнаментирани со мотивот „в`чката дира“ со верување дека младата ќе роди машко дете, сето тоа е само дел од бројните верувања поврзани со апотропејската - магиска моќ на кошулите и нивната орнаментика. За исклучителното значење која таа го имала во традиционалната култура на Македонците, ни сведочат и верувањата за нејзините лековити својства, како и тие поврзани со задгробниот живот. Се верувалo дека мажот и жената на „оној свет“ се препознаваат по кошулата, затоа обичај било покојникот да го закопаат во венчана кошула.

Кошулата со својата орнаментика и колорит  претставува значаен облековен елемент во одредувањето на социјално - економската положба на жената - индикатор што ја детерминира возрасната и социјална положба на девојката, „момата стасана за мажење“, вереницата, невестата итн. Таа имала  значајна улога во иницијациските промени, од едно во друго животно доба.

 Најстар сочуван тип на кошули се т.н. „алски кошули“, каде мотивите најнапред се „ораат“ - лозат со црно, па после се полнат со „алско“ црвено. Доминацијата на црвената боја во везбената орнаментика е во корелација со нејзините семантички вредности како боја на животот,  плодноста и  здравјето. Карактеристично за кошулите од овој регион е распоредот на везот поставен на оние делови каде тој е видлив односно не е покриен со другите елементи од  народната носија и тоа на: предниот дел на градите „поли“, јаката, ракавите,  задниот дел „бојови“, страничниот дел каде е соединувачки раб „бочници“ и во долниот дел од кошулата „околеш“. Честа појава е кошулата  своето именување да го добие според името на везот. Така на пример  во Горно битолскитe села, кошулата „големото копито“ e именувана според истоимениот мотив застапен на ракавниот вез; во Битолско поле пак кошулата „сонце“ e именувана според  осумкраката ѕвезда т.н. „вртешка“ – што според локалното толкување е поврзано со симболиката на сонцето. Kошулите своето именување го добивале и според место од кое e  донесен везот, (на пр. „Канинска“ - по селото Канино во горно битолски села), по име на везачка која се истакнувала со нејзината умешност, (на пример „Стеванојте“ за вез од село Цапари донесен во село Рамна - цапарско поле), или според техниката на вез, односно колоритот (на пр. „лозена“, „црнета - лозена“, „алова“ итн.).

Везовите од Брсјачката етнографска целина кои се застапени на изложбата се издвојуваат по својата геометриска орнаментика. Најзастапени се  геометрискитe форми и стилизиранитe вегетабилни мотиви, иако поретко се среќаваат и стилизирани зооморфни и антропоморфни мотиви. Везовите се   изработени  во различни техники на везење; „лозено“, „пишувани“, „травци“, „орано-полнето“, „грабени“, „крстчиња“, „ажурни“, „сокаечко“ и други, кои остануваат како колективна меморија на наследството.

Главна препознатлива компонента на овие везови е колоритот, специфичен за секој предел. Најзастапена е црвената боја, која доминира во везовите од  Битолско поле, т.н. „алови“ везови, потоа во прилепско поле, Мариово, Смилево и Галичник. Во Демирхисарско и Кичевско во колоритот доминира жолтата боја, во комбинација со темно црвена и црна. Во горно битолските села освен црвена, црна, везот е акцентиран со жолта, зелена и црна боја. Во моштенските села кои се надоврзуваат на носијата од леринско поле во колоритот на везот е застапена црвената, зелената, жолтата и „пембе“ боја. Посебна група на везови кои имаат влијание и од Мариово и од Битолско поле е  пределот Подмариовски села, во чиј колорит доминира црвената боја во градација од повеќе тонови, црна, зелена и сина.

За уметничката вредност на везовите од големо значење се техниките на везење кои во овие предели се различни. Во горно битолски села, Битолско поле, Цапарско поле, Демир Хисар, Мариово, најраспространета техника е „полнеж“, „орано - полнето“, „грабени“, во Моштенските села, „крвчиња“, во Смилево и Галичник, везбените „ажурни“ техники  со броење на жици.  Во битолско - прилепските везови кои се изведуваат со гобленска техника, изведувани се богати форми и бои, кои укажуваат на  високо развиената везачка уметност на Византија. За некои кошули се типични белите везови во долниот дел, најчесто во „ажурна“ техника, познати како „чикме“ и тоа кај Мијаците, потоа во Охридско поле, во Леринска река, во Горна и Долна Преспа.

Во орнаментиката на везовите од Битолско-Прилепско поле и Демирхисарско,  кои имаат слична композициска структура, најзастапен е мотивот  на осумаголна ѕвезда, именуван како „сонце“ или „вртешка“, составен елемент  на  орнаментиката на ракавен вез на женските кошули. Широко распространет е и мотивот на крстот, најчесто застапен  на везот на женските кошули (предните и задни поли),  „алските“ шајаци во предниот дел на градите „поли“, ракавчињата за саја. Во орнаментиката на везот на  женските кошули од  Битолско-Прилепско Поле и Мариово, во пределот на страничниот дел – „бочниците“, често е застапен мотивот  во форма на стилизирана гранка. Овој вез има бројни модификации и именувања познати како  „гранка“,  „ветка“ или“ шапка“.

Во изложбата ќе бидат презентирани постари примероци на предмети, како што се  „ракавчиња“ од женска саја од Мариово, извезени и поткитени со богат „кист“ од црвени реси. Значајно место за проследување на континуитетот на везот во горно битолските села ќе се даде на женските, невестински крпи за на глава „даркми“, кои до крајот на 19 век се украсувале со мотивите „ветки“. Подоцна нивниот вез се трансформира. Везот е поставен само во долниот  дел, аголот т.н. „гуган“ оформен со разнобојни конци, поткит од метални пари и киска со рес. Од почетокот на 20 век  везот на гуганот целосно  се заменил со црн вез. Употребата на бел гуган на даркмите била само во случај на жалост кога ќе починел близок член на семејството или црн гуган со извезени бели делови за помала жалост. Употребата на белата боја како траурен белег во овој етнички предел е редок пример на зачуваност како стара словенска традиција која е застапена и кај други  индоевропски народи. Последна фаза на напуштање на везот во овој дел е аплицирање на гуган од кадифе и поткитување на црни реси.

Исто така од големо значење во оваа колекција земаат предметите од везен  дел од марама - невестинска крпа за на глава од Охридско поле и сокај од Струшко поле, како составни делови на женската  носија, кои се напуштаат во почетокот на 20 век  значајни во следењето на хронолошкиот развој на везбената традиција во оваа етничка  целина.

Сокаите - невестински покривки за на глава и убрусите во Битолско-Прилепско поле до крајот на 19 век претставувале значаен елемент во невестинската носија – знак на омажена. Овие предмети, иако не се сочувани во колекцијата на музејот, се од исклучително значење во обредниот циклус на свадбата и после свадбениот период. Сокајот за прв пат се носел на денот на  венчавањето и четириесет дена т.е. шест месеци по свадбата. Во некои региони се носел и во празнични денови во текот на првата година од свадбата или најдолго до раѓањето на првото дете. Заштитната функција на сокајот и воедно на убрусот е одсликана и во нивната везбена орнаментика и техника. Значајни примероци од убруси и сокаи од Битолско поле се наоѓаат во Етнографскиот музеј во Санкт Петерсбург во Русија, Етнографскиот музеј во Софија во Бугарија, но и во други музеи низ светот. Од исклучително и раритетно значење во колекцијата, воедно и во оваа изложба, е презентирањето на сокај по потекло од Смилево од крајот на 19 век. Изработен е од црвена чоја, во издолжена правоаголна форма, во горниот дел сошиена во вид на „главинка“ или ќулавка, во средишниот дел е извезен во „ажурна“ техника, додека во долниот трапезоиден дел е украсен со мониста, низа од стари метални пари и богати црвени реси. Овој сочуван предмет по своите стилски карактеристики припаѓа на везбената традиција на Мијаците  кои се доселиле во оазата    Смилево.

Значајниот карактер на овој предмет е заштитата на невестата од лоши очи, со верување дека покривањето на главата, каде е акумулирана целата човекова моќ, со овој предмет ќе ја заштити невестата во иницијалниот премин од едно во друго животно поглавје, преминување од една во друга социјална позиција, односно обред со функција на премин од девојка во мажена жена. Сокаите кои најрано започнале да се напуштаат според нивната естетска, извонредно богата везбена орнаментална презентација, се вбројуваат меѓу најсовршените изработки ремек - дела од областа на македонското народно ликовно творештво.

Најголеми промени кои довеле до редуцирање на поголем број носии, а со нив и везовите, се спроведени во периодот пред и по Илинденското востание.  Забраните и ограничувањата на носијата се однесуваат и на редуцирање на скапи везови на кошулата со цел да се намалат трошоците на семејството. И самите носители на носијата сакале да ја поедностават од практични причини и тоа: да не им пречи во работата, со намалување на должината на ракавите, наместо до дланка да биде до лактот, потребата да се внесат нови делови во носијата што биле присутни во градот, печалбарите барале од своите жени да се облекуваат по градски.

Овие промени најрано започнале во пределот Долна Преспа кој се надоврзува на носиите од горно битолските села, каде богатите колоритни везови се напуштиле. Во горно битолските села „алските“ везови се замениле со црни везови и тоа најпрво во с. Буково од каде и добива назив „Буковска мода“, а се рашириле и во Битолско поле. Во селото Метимер  во Цапарско поле, наместо вез се шиеле  кадифени апликации. Сите овие причини од почетокот на 20 век до средината на 20 век придонеле да се изгуби богатата везбена традиција и да се напушти народниот вез.

Сочуваните примероци на везови во колекцијата на носии во музејот  стануваат значаен симбол на културниот идентитет на одредена потесна или поширока културна заедница.

Наде Гелевска Брачиќ 

ЕТНОЛОГ - КУСТОС - СОВЕТНИК Н.У. ЗАВОД И МУЗЕЈ БИТОЛА

Објавено во Македонска Ризница, број 7

Costume and embroidery of Skopska Blatija, Macedonia

The basic garment here is the chemise, koshula. This is traditionally made of heavy linen or hemp. This cut is typical for Macedonia, and has obvious similarities to that of Dalmatia.

As you can see, there is embroidery on the hem, sleeves and front. The basic colors used are black, red and gold with some admixture of green and blue. The motif known as ‘9 flowers’ is often em - broidered on the lower sleeve, and as you can see, sometimes repeated on the hem and front opening.

Historically, it is recorded that the women in this region wore a garment called saya over the che - mise. This is a type of overgarment with short sleeves that opening in front. Over the saya was worn the apron and a sash, which held this garment closed.

The apron is made of two rectangular tapestry woven pieces sewn together, gathered at the top and trimmed around the edges. The basic pallette traditionally being red black and white with yellow and green used as minor accents The men’s costume, besides the stockings and opanci, consist of a shirt which is very full at the bottom, linen pants which are narrow in the calf and wide in the seat, and a wide sash, which holds the shirt in at the waist. A leather belt is often worn over the sash. This very full shirt looks rather like a foustanella.

A round lambswool hat completes the costume. This basic men’s costume, with minor variations is found over most of Macedonia.

A beaded ornament called kostek can be worn by both men and women. It is often draped around the neck and the other end tucked into the sash or a pocket. To me it looks like a home-made imitation of a watch chain and fob. There is a lot of variation in detail of this ornament. You can see it being worn in some of the images in this article. Just a few more images of this costume.

Roman Kozak [објавено во Македонска ризница, бр. 10] 

Носии и везови од Скопска Блатија, Македонија

Oсновниот дел тука е кошулата. Таа традиционално е направена од дебел материјал или коноп. Овој модел е типичен за Македонија и има сличности со моделот на Далмација.

Како што можете да видите, има украси на рабовите, ракавите и од напред. Основните бои што се користат се црна, црвена и златна со мала мешавина на зелено и плаво. Мотивот познат како „9 цветови“ често е вметнат во долниот дел од ракавот, и како што можете да видите, понекогаш се повторува на рабовите и на предниот дел.

Во историјата, забележано е дека жените од овој регион носеле облека наречена саја над кошулата. Ова е вид на наметка со кратки ракави што се отвараат од напред. Над сајата се носела престилка и појас, што ја држела наметката затворена.

Престилката е направена од две правоаголни исткаени парчиња како таписерии зашиени заедно, насобрани на горниот дел и украсено на рабовите. Основната шара традиционално е црвена црна и бела со жолто и зелено како мали акценти.

Mашката носија, покрај чорапите и опинците, се состои од кошула која што е многу натресена во долниот дел, ленени панталони кои што се тесни кај листот а широки во горниот дел, и широк појас, кој што ја држи кошулата на струкот. Над појасот често се носел кожен каиш. Оваа широка кошула изгледа како сукња.

Округла капа од јагнешка волна го потполнува изгледот. Оваа основна машка носија, со мали варијации може да се сретне низ поголемиот дел од Македонија.

 

Украс навезен со монистра наречен костек може да го носат и мажите и жените. Често се обесува околу вратот а другиот крај е ставен во појасот или во џебот. Мене ми изгледа како домашно направена имитација на синџир и џепче за часовник. Има многу варијации и детали од овој украс. Можете да го видите како го носат на некои од сликите во текстов.

Уште неколку слики од овие носии. 

 

Роман Козак [објавено во Македонска ризница, бр. 10]

Народната носија во Овче поле

Народната носија во Овче поле - Владимир Јаневски

Costume Drawing : Albania & Macedonia

Subject: Costume Drawing : Albania & Macedonia

Medium: Gouache

Size of Sheet: 19 x 24 cms approx.

Artist: Modern British Circa 1900

Click on the image to enlarge!

Macedonia Folk Dances

Две слики со македонски ора, насликани од хрватскиот академски сликар Владимир Кирин. Објавени се во книгата „Народни игри на Југославија“, од 1955 година.

Prints from portfolio "Narodni plesovi Jugoslavije" (Folk Dances of Yugoslavia) published in 1955, consisting of 18 prints:

Macedonia Folk Dances - "Leskoto" Kocani - V/16

No. 16. Here is shown dance called "Leskoto" performed by dancers in folk costumes from Kocani in eastern Macedonia.

Macedonia Folk Dances - "Teskoto" Kumanovo Tetovo - V/17

No. 17. Here is shown dance called "Teskoto" performed by dancers in folk costumes from Kumanovo near Skopje, capital of Macedonia and from Tetovo in western Macedonia.

All are reproductions of work by noted Croatian graphic artist and painter Vladimir Kirin. Here is shown dance called "Teskoto" performed by dancers in folk costumes from Kumanovo near Skopje, capital of Macedonia and from Tetovo in western Macedonia.

Носија - Сандански

Народна носија - Сандански, Пиринска Македонија (Р. Бугарија)

Кликнете на сликата за целосен размер!

Click on the image to enlarge!

Македонски документи

Documents-Mk.Blogspot.com

Macedonian Documents

Documents-Mk.Blogspot.com

Носија - Полог

Македонска народна носија - Полог

Wikipedia: Во пределот Полог се среќаваат три различни носии - носија од Долни Полог и носија од Горни Полог, кои се издвојуваат една од друга како по композицијата и кројките, така и по техниката и материјалот на нивното украсување. Во рамките на пределот Полог, регионирана само во пет села под планината Сува Гора, се среќава уште една носија која се разликува од споменатите две, како по општиот изглед и композиција, така и по начинот, техниката и колоритот на украсувањето. Женската Долнополошка носија во некои украсни елементи и везбени декорации има сличности со таа во Скопска Црна Гора. Впечатлива е белата долга и тешка кошула, богато извезена со црн релјефен вез и окца од срмен тел по целиот долен дел, повеќе од задната а помалку од предната страна, која е покриена со две скутини - голема завјачка и мало скутинче опашани една врз друга. Горните облеки од бела клашна или платно, диференцирани по возраст - саја голема, салтафере, клашеник салтафере, горник, шубаре - имаат одредена функционална намена во одредени возрасти на жената, а секоја од нив има свои естетски одлики. Невестинската носија е дополнета со бројни декоративни елементи - срамуалка, појас со с'скавци, додатни ракавчиња завраќалке, украсни вотузи и разновиден накит, кои на носијата и придаваат специфична одлика и посебен естетски ефект.

На главата се носи фес со подгушник, сокајче, а се покрива со бела крпа, по која соседите на жените од Долни Полог им го дале етнонимот белокрпки. Невестинството се одбележува со бела покривка за глава - крпка чкораа, извезена со геометриски мотиви од свилени конци, и наплитци-низа од плетенки од црна волна. Женската носија во Горни Полог се издвојува како посебна со појавата на облеки со карактеристичен крој (многу клинеста широка кошула) и поинаков начин на украсување (везови и украси од срма), како и застапеноста на две скутини од кои предната опрегач преен е подолга, украсена со вез во разни бои и рески, а задната опрегач заѓен, е покуса, црна и многу набрана.

За големото руо - невестинско, е наменета најубавата и најшироката кошула, онаа со 30 клинови, киндои, потоа р'каи - кусо кошулче со ракави, сето извезено со бела срма и разнобојна каделка (индустриски предени волнени конци), потоа клашеник - горна облека од бела клашна, богато и раскошно украсена со разновидни мотиви од бела срма. Се опашувале со појас - колун со китки, со долги разнобојни рески и срмени тркалца, кои при опашувањето паѓаат на колковите, и ì придаваат на оваа носија посебен декоративен и впечатлив изглед. Покрај срмениот сокај - врски, и богато извезената со срма покривка за глава - преврзок, со венец, невестите во своето големо гувеалско руо носеле и многу накит гердани, наметушки, тепелаци, ушници.

Оваа богата носија, изобилно украсена со вез од срма, срмени ширити, гајтани и многу накит е една од најскапите носии во Македонија, а има и податоци дека некои нејзини делови се набавувале, непосредно или посредно, дури од Левант.

Женската носија, ограничена само во петте села под планината Сува Гора, е сосема поинаква од горнополошката и долнополошката носија. Долгата бела платнена туниковидна кошула е украсена со богат и декоративен вез во густа гобленска и ажурна техника. Облеките што се облекуваат врз кошулата - елек од пругасто шарен материјал, саја од бело домашно платно со поткити од свилени конци и срма салтафере од бела клашна со везени украси, потоа ткаениот појас и плетените волнени чораби по начинот на украсување се складни со стилското единство, со карактеристични темни бои и акценти од бели ситни декоративни елементи - извезени, вткаени или вплетени, што на деловите од оваа носија им придава украсен мозаичен ефект.

Најмногу украсена и најдекоративна е носијата за невести со која, покриј богатството на извезените и вткаените мотиви и другите украсни додатоци се носи и многу монистрен и метален накит - кустек, узобразнице, подбрадник, ушници, пиришани, венец, китка.

Машката носија, во споредба со оваа разновидност на женската, е поизедначена. Низ целата област на пределот Полог мажите носат бели клашнени облеки украсени со црни гајтани, со слични кројни елементи, но со различни народни називи - чакширите во Горни Полог се означени како беневреци во Долни Полог и селата под Сува Гора чашире. На горниот дел од телото се носи минтан и антерија од шарен индустриски материјали алаџа во Горни Полог и јелек од кадифе, богато украсен со срмени везени мотиви од Долни Полог. Низ целиот предел горната облека е џулија од темно кафена клашна куса до појас, со куси ракави и голема јака и ткаен појас. Целокупниот состав на машката носија е оформен со капа од овча кожа качула, а на нозете плетени волнени чорапи - калчини и опинци со бели волнени врвци опчаници.

Folk costumes of Macedonia

Print from portfolio "Narodne nosnje Jugoslavije: Srbija - Makedonija - Crna Gora - Vojvodina" (Folk costumes of Yugoslavia: Serbia - Macedonia - Montenegro - Voivodina), published in 1955, consisting of 17 prints.

All are reproductions of work by noted Croatian graphic artist and painter Vladimir Kirin. Print size is 11.6 by 8.7 inches, on strong paper

Денес голем дел од овие прекрасни македонски народни носии со непроценлива културна вредност се жртва на забот на времето и не се достапни за поширок круг на луѓе. Но со помош на Интернетот и технологијата тоа може за миг да се смени.

Ви претставуваме шест слики со вкупно дванаесет различни македонски народни носии, насликани од хрватскиот академски сликар Владимир Кирин и објавени во 1955 година.

Here is shown folk costume from Skopska Crna Gora - Blatija near Skopje, capital of Macedonia.

Женски македонски народни носии од Скопска Црна Гора, Блатија, во близина на Скопје

No. 7.








Here is shown folk costume from Kumanovo near Skopje, capital of Macedonia, and from Tetovo in western Macedonia.

Женски македонски народни носии од Куманово и Тетово

No. 8







Here is shown folk costume from Kocani in eastern Macedonia.

Машка и женска македонска народна носија од Кочани

No. 9.












Here is shown folk costume from Krusevo and Prilep in central Macedonia. Krusevo is place of Macedonian national uprising against Turks in 1903.

Женски македонски народни носии од Крушево и Прилеп

No. 10






Here is shown folk costume from Galicnik in western Macedonia. Galicnik was known as village of "grass widows", since by tradition men worked during the year abroad mostly as stone masons and came home only in winter.

Машка и женска македонска народна носија од Галичник

No. 11.

Here is shown folk costume from Mariovsko and Smiljevo near Bitola (Monastir) in southern Macedonia.

Женски македонски народни носии од мариовско и од Смилево

No. 12.


Александар Стеванов, објавено и на Македонска Нација

(Раскошноста на Македонските носии)

Носија - Охридско Поле

Македонска женска народна носија - Охридско поле, Македонија.

Macedonian female folk costume from Ohrid, Republic of Macedonia.

Кликнете на сликата за целосен размер! Click on the image to enlarge!

Македонски документи
Macedonian Documents

Носија - Пијанец

Македонска народна носија - Пијанец

Wikipedia:
Во планинскиот предел Пијанец кој го опфаќа и рударскиот регион Саса, женската носија е оформена со едноставни облеки во смирени темни тонови. Врз кошулата која на градниот дел има огрље, се носи саја сосема поинаква по материјал, крој и украсување од истоимените облеки во пределите на Западна Македонија. Сајата во овој предел е долга црна горна облека, со долги ракави, која сосема ја покрива кошулата, а е направена од тенка волнена ткаенина, означена исто така со називот саја. Аплицираните гајтани и бикме на градите и ракавите ја украсуваат оваа облека од составот на женската носија. И во овој предел се носи црно волнено џубе, како празнична и невестинска облека. Се опашуваат со ткаен појас и скутина фута, фута - литарка.

Во машката носија, врз платнената кошула се носи куса безракавна пругасто - шарена облека наречена џепалка и потури од волнена валана ткаенина, чии ногавици со капаци се украсени со гајтани. Околу половината се опашува впечатливо широк, ткаен појас. Шубарата од јагнешка кожа е покривка за главата на мажите од овој регион.