Wappenbuch, Bayern 1604 - 1604

Wappenbuch, Bayern 1604 - 1604

Restitution of the stolen items?

Scattered heritage


A large part of Macedonia's cultural heritage has been destroyed; a small part has been taken out of the country via legitimate or illegitimate purchases, and the biggest part of Macedonia's heritage that's outside of its borders was obtained by robbery, namely by occupying forces during wartime.

The act of robbery is a civilisation-destructive act, and the question of the return (that is, the restitution) of the stolen heritage is a civilisational question. That treasure, besides its exceptional cultural, historical and art value, is an integral part of this people's identity. There are many examples and historical sources that point to illegal taking of incredibly large quantities of culturally significant items from Macedonia, which show a rich cultural and national existence during the Macedonian people's past. However, the Macedonian experience regarding the restitution of the stolen treasures—just as some other countries' experiences (for instance, Greece and Egypt)—suggests that restitution is almost impossible, although there are international conventions that regulate such matters.

The Republic of Macedonia has signed some of those conventions, some of which do not have a retroactive influence (that is, they apply only from the signatory date forward). As consolation, it's worth noting that the largest part of the stolen Macedonian heritage was appropriated during wartime, i.e. during occupations. (For instance, in 1915, the Bulgarian state founded a so-called Macedonian military-inspection area, with headquarters in Skopje and a chief governor, which means that Macedonia was under military rule, i.e. it was treated as an occupied area. According to that, many items were taken to Bulgaria were taken during military rule, as well as during World War II, when Bulgaria again occupied Macedonia. Thus, the items were taken in times when Macedonia wasn't under Turkish rule. Bulgaria has appropriated the items and robbed Macedonia when it proclaimed military rule – and according to international agreements and conventions there is a legitimate basis for asking for their return to the Republic of Macedonia today.)

It is usual that after wars a procedure of reparation and restitution is initiated. That procedure is based on clear legal terms, precisely because it's regulated by international law. But even in such cases experience shows that only rarely are treasures of this kind returned.

A significant amount of Macedonian cultural heritage can also be found in the countries that used to form the Socialist Federative Republic of Yugoslavia. Even in the time of former Yugoslavia there were restitution initiatives, but they failed to produce any results, because Macedonian institutions weren't persistent enough in their requests. There were even cases when some Macedonian institutions donated their own pieces in order for some Yugoslavian peoples' cultural history collections to be completed. Those items are now outside Macedonia's borders. There were cases when later the return of donated relics was requested, for instance from Serbia, via reciprocal exchange, but they were unsuccessful.

Macedonian museums and other institutions responsible for the care of cultural heritage, backed by the state of course, still have a responsibility to use their rights and ask for restitution of the stolen treasure – via bilateral agreements (after all, that's why international conventions exist). In fact, some countries don't even allow access to Macedonian scholars for cataloguing or studying, although in some cases studying, copying and presenting certain types of heritage is allowed. Things are hidden simply because they have been stolen. But it should be possible to prove that certain items are from Macedonia, and that they have been stolen. There are many historical documents about it (and they only show that the fate of Macedonian cultural heritage is only a typical part of the pan-Macedonian destiny in the past.) However, before a well-prepared and legally founded procedure is initiated, a complete inventory of the cultural heritage should be made, which should include the scattered heritage. Cultural heritage belongs to all of humanity, but most of all to the people whose ancestors created it.

Caption: Robbery is a civilisation-destructive act, and the restitution of the stolen heritage is a civilisational problem that is not solved in a civilised manner
Nove Cvetanoski

– Ante Popovski: A Voice from the Ancient Past, "Makedonska kniga" Publishing, Skopje, 1985;
– Mihajlo Georgievski: The Fate of Macedonian manuscripts, in the collection Macedonia's Handwritten Heritage, Macedonian Culture Foundation, Skopje, 1998;
– Gjorgji Pop-Atanasov: Dictionary of Old Macedonian Literature, "Makedonska kniga" Publishing, Skopje, 1989;
– Simon Drakul: Arhimandrit Anatolij Zografski, The National History Institute, Skopje, 1988;
– Ilija Velev: Delving Into the Tradition and Continuity, The Macedonian Literature Institute, Skopje, 2000;
– Jovan Ristov: The Archaeological Treasure of Macedonia and Its Protection, in the collection The Archaeological Treasure of Macedonia and Its Protection, Macedonian Culture Foundation, Skopje, 1998;
– Eleonora Petrova: The Alienation and The Illegal Trade of Numismatic Material in the Republic of Macedonia, in the collection The Archaeological Treasure of Macedonia and Its Protection, Macedonian Culture Foundation, Skopje, 1998;
– Dragi Nestorovski: Cultural Heritage and Its Illegal Trade, in the collection The Archaeological Treasure of Macedonia and Its Protection, Macedonian Culture Foundation, Skopje, 1998;
– Pasko Kuzman: Trebeništa's Art, "Gjurgja" Publishing, Skopje, 1997;
– Statements by Mihajlo Georgievski, Zoran Todorovski, Eleonora Petrova and Jovan Ristov, given to this publication's author and used for the series of articles titled "How the Macedonian Cultural Heritage Was Stolen and Where It Was Taken To", published in the „Nova Makedonija“ daily newspaper (October 18th-29th, 1998).

Геноцидот врз Македонците во текот на Македонската борба (1904-1908)

Македонската борба го означува временскиот интервал од 1904 до 1908 год., период непосредно по завршувањето на Илинденското востание од 1903 год., по кое грчката држава одлучила вооружено, со паравоени формации испратени од Kралството Грција да интервенира во делови на османлиска Македонија.

Грчката Македонска борба имала геноциден карактер кон дел од етничкото македонско население. Таа произлегла и се водела од страна на самата грчката држава, со грчко оружје и финансии, со грчки наемници и неформална османлиска согласност, но и помош. Целта на оваа вооружена интервенција, која во најголема мерка била насочена против Македонската револуционерна организација и кон дел од христијанското македонско население, произлегувала од познатата Мегали идеја. Накратко, оваа големодржавна програма предвидувала, покрај останатото, и проширување на грчката држава кон територии во кои немало грчко население или доколку го имало, тоа било во минимални бројки. Прва територија, покрај островот Крит, кон која Грција покажувала територијални аспирации после проширувањето на грчката држава во Тесалија и дел од Епир во 1881 год., била Македонија.

Зошто геноцид? Според основната дефиниција геноцидот е насочен кон целосно и систематско уништување, делумно или целосно, на дадена национална, етничка, расна или религиозна група. Средства за спроведувањето на ваквото дело се: убиство на членовите на соодветната група; предизвикување на тешки оштетувања на здраствената состојба; насилно попречување на нивната репродукција; предизвикување на било какви тешки услови за живот, со цел уништување на групата. Тргнувајќи од овие основни елементи кој го обликуваат геноцидот, најголем дел од истите биле и практикувани во текот на Македонската борба.

Грчката вооружена интервенција во Македонија имала за цел етничко чистење на секој оној кој немало да се декларира како Грк, пред се’ насочено кон дел од македонското христијанско, албанско и влашко население во османлиска Македонија. Користејќи ја православието, а не јазикот - кој не бил во корист на грчката национална идеологија, како критериум за одредување на етничката припадност, грчката пропаганда ги прогласила оние Македонци патријаршисти како дел од грчката нација во Македонија. Оттука, преминувањето на македонското население кон Егзархијата, првенствено словенска црква во која литургијата се изведувала на словенски јазик, преставувала смртна закана за грчките интереси во Македонија. Грчката држава настојувала со помошта на оружјето и заканите со смрт да ги врати Македонците во рамките на Патријаршијата, кој како што видовме во тоа време ја означувала грчкоста на Македонија, доколку тоа не били направено, стапувало на сцена измачувањата, теророт и убиствата на сите оние кои немале на се декларираат како Грци - патријаршисти.

Па така, според член 2 од Уствот на Македонскиот комитет, формиран во Атина во мај 1904 год., стои дека неговата цел била: „одбрана на грцизмот во Македонија, Тракија, Епир и Албанија, и враќање во редовите на Патријаршијата на селата и поединците кои ја напуштиле истата. Јасно станува збор дека изборот бил мал, т.е. и дека не постоел, или си дел од Патријаршијата, односно си Грк, или, пак, си непријател на грцизмот и кон тебе се постапува со сите дозволени и недозволени мерки, а најчест исход била смртта. Во јуни 1904 г. со посебна прокламација Македонскиот комитет го соопштил своето формирање. Документот бил полн со измислици и омраза кон ВМРО и спрема македонското население кое не сакало да ја прифати Патријаршијата како своја црква. На крај од прокламацијата стоело дека Македонскиот комитет ги повикува сите Грци на соработка и помош, а секој оној кој би се покажал индеферентен кон оваа покана, се прогласувал за „недостоен да живее“.

Првите поголеми напади на грчките вооружени чети врз Македонците, со крајен резултат – убиство на недолжно македонско население, се случиле уште во есента 1904 год., а со поголем интензитет и во наредните години. Со добропознатите напади на с. Зеленич (Леринско) од 13 ноември 1904 год., или попзнат како Крвава зеленичка свадба, потоа со нападот на с. Загоричани од 25 март 1905 год, како и за време на нападот на втората крвава свадба во с. Неволјани од октомври 1905 год., биле убиени околу 110 Македонци. Постепено нападите се прошириле и во сите делови на јужна и централна Македонија. А грчките чети во остварување на посочените цели се однесувале се пожестоко и поагресивно кон мирното македонско селско население.

Од пролетта 1905 год. од грчката држава засилено се испраќаат чети во Централна и Источна Македонија. Овие чети требало да го покријат реониуте на Караџова, Негуш, селата од Ѓолот, Воден, Владово, Месимер и Граматиково, Острово. Помали чети пристигнале во Серско, Зрново и Зихна.

Посебно жестоки беа борбите во Ѓолот (Ениџевардарското блато) меѓу грчките андарти и четите на ВМРО предводени од Апостол Петков Терзиев потпомогнати од селското население. Грчките чети обидувајќи се да го обезбедат овој реон вршеле постојани напади како кон четите на Македонската организација, така и врз мирното население, се со цел со помошта на оружјето да ја добијат наклонетоста на населението, т.е. да станат Грци. Андартите во зимата 1906 год. ги нападнале селата Бозоец и Горно Куфалово, во кои биле убиени неколку Македонци и изгорени куќи.

Кратко време по нападот на Загоричани, на пл. Вичо се случило уште едно ладнокрвно убиство на македонско население. Критјанинот и водач на чета Георгиос Макрис, заедно со капетанот Филотас, фатиле 18 селани од с. Блаца и Вишени, кои за Макрис, за да го оправда своето дело, биле комити. Филотас сметал дека селаните не трабло да бидат убиени, но Макрис настојувал на тоа. На крај дошле до соломонско решение – си ги поделиле луѓето, како да станува збор за предмети, и делот на Макрис, девет на број, веднаш биле убиени, додека Филотас ги ослободил неговите.

Посебно со својата суровост кон месното македоноско население се истакнувал поп Дракос, свештено лице кое библијата ја замени со пушка. Од спомените на Макрис дознаваме за еден немилосрден настан во македонското село Либишево (Кастенаријата), во кој учествувал и самиот Дракос. Голема грчка чета влегла во селото по информации на митрополитот Каравангелис, мислејќи дека во него била засолнета четата на месниот војвода на Организацијата, Костанцов. Макрис во спомените вели: „се доближавме до селото... јас и Вангелис Гаљанос, критјанин и тој капетан, и го донесовме до таму, мислејќи на месен жител кој со закана под оружје мораше да им ја каже куќата. Така ни ја покажа куќата тресејќи се. Веднаш ја заобиколивме - и не требаше да губиме време за да не не видат и избегат. Јас со Вангели стигнавме и чукнавме на портата и тогаш однатре пукаа и пред да успееме да се повлечеме еден куршум ја погоди левата дланка на Вангели... Штом видовме така, ја запаливме куќата од прозорите и од покривот... прскавме партали со нафта, ги запалувавме и го фрлавме во куќата. Во покривот запали оган поп Дракос од задната страна на куќата, каде што немаше ниту порта, ниту прозор, (…)

По кратко време се струши и куќата. Тие беа повлечени во скривницата, како што дознавме потоа, под оџакот на куќата. Куќата беше на една вдовица, која имаше и две деца, едно девојче -12 годишно и едно машко, постаро. Се задушија сите заедно во скривницата, Констанцов со 7-те негови борци, вдовицата и нејзините деца.

Таму каде што бевме собрани, околу куќата што гореше, дојде некој си и му покажа на поп Дракос еден младич до 20 години, велејќи му дека тој ги водеше во селото чети. Детето во тој момент, кое стоеше до мене и го гледаше како и ние огинот, но кога ги натеравме да копаат на неколку точки околу куќата со замислата да не случајно скривницата е надвор и така да можеме да ги најдеме, во моментот што јас го потурнав и му реков „побрзај да завршуваме и бегаме“, тој се исправи и ми кажа: „еве копам“. Во тој момент ми се приближи поп Дракос и без никој да го забележи пукна во детето и тој падна во дупката што ја копаше. Поп Дракос се повлече набрзина, додека јас ја држев пушката во раце и ми викна: „браво Макри, браво Макри. Така да ги убиваш предавниците, затоа што тие носат внатре во селото чети“. Јас не одговорив. И подоцна ми објасни, бидејќи тој е поп, не сакаше да изгледа дека тој го уби и ме замоли да кажам јас го сторив тоа (…). Неделата утрото отидовме сите во црквата со селаните и двајцата попови, но литургијата ја држеше поп Дракос кој беше со нас.

Но штом го видов да ги дига светите предмети, јас што знаев дека вчера со своја рака убие едно дете, бев изненаден. И кога излеговме надвор му реков и за малку ќе се скаравме. „Не пречи“, ми кажа, „како не пречи? Вчера да убиеш човек, а денес да ги дигаш со раце светите предмети?“ Но беше многу образован и голем јунак и како што беше огромен, ги дигаше не смелите попви каде што одеше и ги стресуваше. „Што поп си ти бре?“, им велеше. „Зошто ве имаме овде?“

Во ноември 1904 год. во Воденско дејствуваше четата на капетан Епаминондас. Во с. Теово неговите андарти убија 3 селани. Четата на Мазаракис на 5 јули 1905 год. го обиколи Месимерскиот манастир и откако во него влегоа селаните, андартите ги нападнаа и убија околу 8 луѓе. Четата на Георги Гјагли го изврши најголемиот колеж во источна Македонија. Неговите андарти облечени во турска униформа влегова во с. Долно Караџова, ги собраа селаните и убија над 35 невини луѓе, додека другите селани се спасија со бегство.

Грчките чети пред да стапат во акција, т.е. да извршуваат убиства, честопати прво испраќале предупредување до одредено село. Предупредувањето, односно ултиматумот до селаните се однесувал на барањето тие пред турските власти да се изјаснат како патријаршисти, т.е. Грци. Ако во одреден рок не добиле позтивен одговор, тогаш следела нивната одмазничка акција, во која убиство на неколку селани требало да им биде лекција на останатите жители, но и на околните села што ќе им се случи доколку не прифатат да бидат Грци. Во целиот период на Македонската борба биле убиени од 3500 до 4000 етнички Македонци, што ако се земе предвит тогашната бројност на населението и фактот дека овие акции не се одвивале на целата територија на Македонија, тогаш навистина бројот на убиени Македонци не е воопшто мал.

На крај, дали една држава која се декларира како лулка на демократијата во Европа од еден ваков историски период требаше да изгради мит? Зарем убиствата и убијците на невиното македонско население, кое единствен грев им беше тоа што не беа Грци по род, треба денес да се слави. И како ли се осеќаат потомците на убиените од овие напади кои се уште живеат во Грција, кога гледат како се слават убијците на нивните предци, а денес вие им викате, тоа не било ништо, заборавете го, тоа не е дел од вашата историја, вие немате ништо со нив, едноставно вие сте Грци!!! Но дали е тоа навистина така и до каде ќе оди тоа негирање на македонскиот етнички идентитет и слепоста на грчкиот национализам!?!

Како заклучок сосема на кратко ќе додадеме. Од Македонската борба во Грција е изграден култ. Учесниците во оваа несфатлива „војна“ се сместени во Пантеонот за најслужните борци на грчкиот народ, но историска вистина е дека нивната слава е продукт на политиката. Грчката политика имала потреба да престави било каква раволуционерна борба во Македонија. Сепак, улогата на оваа борба била минимална во остварувањето на големогрчката државна идеологија. Мегали идеја се оствари со Балканските војни (1912-1913), што и беше целта, а целта на Македонската борба останува да биде препознаена во насловот на овој текст.

Димитар Љоровски Вамваковски
Авторот е магистер по Историја.

Македонска Искра

The splendour of the stolen coins

Scattered heritage


The Macedonian territory is extremely rich with archaeological findings, so it is an El Dorado for all professional and amateur diggers. Between the two World Wars, Serbian archaeologists worked on Macedonian sites and everything they discovered was taken to Serbian museums, where it still is today. After World War II, Macedonian archaeologists were digging there, but there were even more illegal diggers providing for the domestic and, above all, the foreign archaeological market. The items that were smuggled haven't been catalogued anywhere, nor was their existence made public, with the exception of some half-legal collections or some items that were taken a long time ago.

Indeed, many various archaeological items have been carried away, so it’s almost impossible to collect all of the relevant information about them (type, period, archaeological site etc). Nonetheless, research has been done and data on certain types of movable heritage was collected, for instance, about the abovementioned handwritten and archaeological heritage. However, information was also collected (by dr. Eleonora Petrova) about the numismatic material stolen from Macedonia during the last 150 years.

Just as in the 19th and 20th centuries, today there is also a continuous carrying out of numismatic material, without there being any information on the persons doing it or its final destination. Macedonian archaeologists obtain information on the stolen coins from foreign archaeologists, numismaticians, from catalogues and similar, often unofficial, sources. Even whole collections were taken abroad. Macedonia is rich in numismatic material (in the Museum of Macedonia alone there's a collection of around 14,500 items) and it was particularly attractive for domestic and foreign numismaticians.

Caption: The splendour of the gold coins discovered in Macedonia is today reflected in foreign museum cupboards

There have been several larger thefts of Macedonian coins recorded. The most significant and oldest collection carried away was one from Štip, taken out in 1912, but the amount of items in it is still not known. Some of these items can today be found in foreign museums. Most of them are silver coins, octodrachmae, from the Deroni tribal Paionian organisation, which inhabited parts of Macedonia and which coined money at the end of the 5th and the beginning of the 6th century. Another large collection of old coins was taken during World War I, i.e. 1917, from Topolčani near Prilep. Two hundred gold staters or distaters from the time of Philip the Second and Alexander the Third were carried away. Three of them are today in the permanent exhibition of the National Museum in Sofia, and there is no information on the locations of the others.

In the 1960s, another large collection, consisting of around two thousand Paionian coins, was carried away from Macedonia's territory, and there is information about it in some foreign publications, i.e. auction catalogues. It was sold at Sotheby's on April the 16th 1968 and at Parke-Bernett's on December the 9th 1969. It is certainly known today that 13 items of this collection are from the time of the Paionian king Lycaeios (and the Museum of Macedonia has not even one such item, although it does have a single copy that it keeps as a souvenir). In the collection there were 1,700-1,800 tetradrachmae of Patraios, 68 gold staters and distaters, 23 of which Philip's, 37 Alexander's and 8 Philip's, as well as 108 silver tetradrachmae of Philip. All of them went abroad, and the Museum of Macedonia has only a few tetradrachmae, purchased as accidental discoveries, and it has not even one distater. Yet the museum in Sofia has a collection of 208 samples of tetradrachmae of Alexander, Philip, Demetrius, Poliocritus, Lysimachus and Audoleon, although it's incomplete, since some of the pieces are in private collections in Belgrade and Zagreb, and probably other places as well. In the Archaeological Museum in Zagreb there is a part of a collection of a hundred bronze items, discovered in 1932 in Dojran [Macedonia]. Dr. Petrova states that the most significant numismatic material from the South of Macedonia is today in Zagreb and Belgrade, because in the past we were in the same country and the police didn't intervene. Many items have also been carried away during the last two decades of the 20th century, since Macedonia didn't have appropriate purchasing politics.

A wealth of Macedonian coins (particularly from the time of Macedonian kings) is today being kept in Greece. Some of those especially valuable items were discovered before 1900. Although they come from the Republic of Macedonia's territory, Greece today presents them as its own, or denies their existence.

To be continued...

Nove Cvetanoski