Македонците од 19 век барале рестраврација на Античка Македонија!

Многу дециден опис на Македонците од горенаведениот ас­пект прет­ста­­вува еден извадок од статија, објавена во “Цариг­рад­с­ки вес­ник” од Цариград во бројот од 03.03.1860 година од непот­пишан ав­тор. Оваа статија претста­вува уште едно све­дош­тво дека во де­нешна­та македонска нација тече крвта на слав­ните антички Ма­ке­донци и дека за тој факт биле свесни и Македонците од 19 век. Овде читаме:

“Оваа земја е Македонија и ако ја погледнеме природата, нара­вите, обичаите, карактерот на жителите, нивниот став, нивната фи­зиономија, исцело ќе ги препознаеме истите оние мажи што во старо време ги сочинувале фалангите на Александар Македонски.” (цит. според Блаже Ристовски).

Во 1865 година забележан е еден спор помеѓу македонскиот деец Венјамин Мачу­ковски и некој Грк, околу припад­носта на Маке­донија врз основа на монетите од Алек­сандар Македонски. Мачу­ковски бил и посебно анга­жиран од страна на босанскиот фолкло­рист Вер­ковиќ во барањето маке­дон­ски народни песни за овој голем македонски цар.

И самиот босански фолклорист Сте­фан Вер­ко­виќ, кој во 19 век престојувал во Македонија, за Македонците од југозападниот дел на Ма­кедонија тврдел дека во најголем број му припаѓале на коле­но­то Пу­ли­ваков­ци. Ова ко­лено (пошироко семејство, род) го опфаќало цело­то на­се­ление од повеќе македонски гра­дови од ју­гозападна Маке­до­нија. Пишу­вајќи за етничката свест на Пу­ливаковци (некаде во шеесет­тите години на 19 век), Верковиќ запи­шал:

“Кај Пуливаковците постои предание дека се чисти Маке­дон­ци и по­томци на Александар Велики. Долно-Поленците, а особено тие што живе­ат во околината на Пазар се гордеат со старата сто­лица, т.е. со градот Бела, од кој останале само една кула и една кар­­па, висока пет аршина”. (Вер­­­­­­ковиќ: “Маке­донски народни умот­ворби 5”, Македонска книга, Скопје, 1985, стр. 138).

За директен потомок на античките Македонци себеси се сме­тал и ис­такнатиот македонски учител, писател и револуционер Иван Шум­ков од Кру­шево. Тој во шеесеттите и седумдесеттите го­дини од 19 век работел како учител во Солун и притоа објавил неколку кни­ги. Во еден спор со бугарскиот учител Салганџиев, Шум­ков  изјавил дека не е Бугарин, туку чист Македо­нец, какви што биле слав­ните Филип и Александар Македонски. Во 1871 го­дина на Учи­телскиот собир во Прилеп Шумков се заложил за воведување на македонскиот јазик во училиштата во Македонија.

На бугарскиот учител Салганџиев и внукот на солунскиот прве­нец Паунчев му се претставил како (цитат): “чист Македонец, ка­ко што беа Филип и Александар Македонски”. (Подетално кај: Хрис­­­­то Андоновски: “Јужна Македонија од антич­ките до денеш­ните Македонци”, Скопје, 1995 год., стр. 55).

Дури и бугарскиот национален деец и егзархиски агент Петко Сла­вејков пишувал за овие тенденции меѓу Македонците. Иако тој, во духот на егзархизмот и бугаризмот, ги напаѓа овие тенденции, пре­ку неговото писа­ние  јасно се гледа дека тие биле широко рас­прос­­тра­нети помеѓу Македонци­те од 19 век. Во својата статија “Ма­ке­­дон­ското прашање”, објавена на 18.01.1871 година, Славејков на­пишал:

“Многупати имав слушнато од македонистите дека тие не биле Бугари, туку Македонци, потомци на древните Македонци и секогаш сме чекале докази за тоа, но не сме ги дочекале...”

Одговарајќи на ваквата провокација, македонскиот деец Ди­митар Македонски во својата статија “По македонското пра­шање”, објавена на 16.02.1871 го­дина, запишал:

“Македонците не се изгубиле од лицето на Земјата, како што некои си дозволуваат да велат, зашто, колку што знаеме ние, тие не згрешиле некогаш, па да зине земјата и да ги голтне”. (цит. според Блаже Ристовски).

На Славејков и на сличните на него, кои се уште ги има во и око­лу Македонија, денес ќе им одговориме дека токму поради деј­нос­та на таквите како нив - агенти на странските анти-македонски про­паганди, Македонците биле оне­воз­мо­жувани самите да си ја проучу­ваат сопствената историја и да пону­дат докази за својата историска автохтоност и национална  засебност. Од страна на анти-маке­дон­с­ки­те пропагандисти доказите за националната засеб­ност на Маке­дон­ците биле криени од нашите предци и наместо нив, им биле потту­ра­ни наводни “докази” за нивната инородна припадност.

Античко-македонското етничко потекло, како свое етничко по­тек­­ло, го прифаќале и водачите на славното македонско Крес­ненско востание. Така на пример во Уставот на Македонскиот вос­танички комитет од 1878 година, кој го организирал и подигнал ова востание против турската окупација на Македонија, помеѓу дру­гото, пишува:

“Ние востанавме како поборници на слободата. Со нашата крв што ја пролеавме по планините и горите македонски, ние слу­жи­ме како Македон­ска војска на Александар Македонски за слобо­да­та со нашата девиза: Смрт или слобода!” (цит. според Бла­же Рис­товс­ки).

Големиот македонски писател и револуционер Ѓорѓија Пулев­ски исто така пишувал дека Македонците имаат  античко-македонско етничко по­текло. Ќе наведеме извадок од неговата поема “Самовила Маке­дон­ска” од 1878 година:

“Дал сте чуле, Македонци, стари људи оти говорат:
Од Македонци појунаци над них не било -
Цар Александар Македонски триста лета пред Христа
со Македонци сву вселену повладал...

Ево днеска в македонској кралевини наши браќа тужат
зашто само назе под ропство оставјат
зато и мие хоштеме своју домовину...
Браќа наши Македонци од православна вера,
да се сви сложиме, јуначки бориме,
како наши  стари под цар Александром,
повтор спомен своим имам по нас оставиме!
Историју стару да оживиме.”

Ѓорѓија Пулевски, во 1878 година, во врска со Македонското воста­ние против турската окупација на Македонија, напишал:

“Со Бога напред, напролет ќе удриме на Турција сите ние си­но­ви славо­­македонски. Или сите ќе изгинеме, или повторно ќе го издиг­неме царст­вото на Александар Македонски!” (цит. според Бла­же Ристовски).

Ќе наведеме и извадок од Манифестот на илегалната Привре­мена влада на Македонија, објавен во април 1881 година:

“Македонци,

Нашата мила татковина Македонија некогаш била една од нај­славните земји. Македонскиот народ ги удри првите темели на воената вештина и со своите победнички фаланги и со Аристоте­ловата вештина го цивилизира човештвото. Но таа, некогаш тол­ку славна наша татко­вина, денес е на прагот на својата про­паст поради нашите грешки и поради заборавот за нашето потек­ло. Ту­ѓи и сомнителни народи сакаат да ја земат нашата земја и да ја уништат нашата народност, која светејќи со таков сјај, не може и никогаш нема да пропадне!...

Вистински Македонци, верни деца на татковината! Зарем ќе трпите нашата мила земја да пропадне? Погледнете ја како во ропс­т­вото е покриена со рани што и  ги направиле окол­ните наро­ди. Погледнете ја и видете и ги нејзините тешки синџири што $  ги прави сул­та­нот. Наоѓајќи се во ваква немоќ и гледајќи ја целата расплакана, нашата мила Македонија, нашата мила тат­ковина не вика: 'Вие што сте мои верни деца, вие што по Арис­то­тела и Алек­сандра сте мои наслед­ници, вие во чиишто жили тече маке­донска крв, не оставајте ме да ум­рам, туку помогнете ми! Каква жална глетка за вас, вистински Маке­дон­ци, ќе биде ако станете очевидци на мојот погреб? Не! Не! Еве ви ги мои­те крва­ви грозни рани, еве ви ги мои­те тешки синџири: скршете ги нив, изле­кувајте ми ги раните, напра­вете се  на знамето што ќе го кренам да биде напи­шано: Единствена и обединета Македонија!... Да живее маке­дон­скиот на­род! Да живее Маке­донија!... Македонци, сетете се на Вашето поте­кло и немојте да се откажу­ва­те од него!'“

Членови на оваа илегална влада и потписници на овој повик би­ле истакнатите македонски национални дејци од крајот на 19 век: Васил Симов, Петро Јованов,  Христо Ѓоргов, Никола Трајков и уш­те еден, по име Коста. Блиски со оваа влада биле и македонските нацио­нал­ни деј­ци: Л. Вулгарис (кој дејствувал и во Атина и кој подоцна бил уапсен од Турците во Солун) и Васил Дијамандиев (кој поради својата дејност бил уап­сен во Пловдив од бугарската поли­ција и спроведен на распит во Со­фија). Оваа влада одржала и Нацио­нално собрание на кое при­сус­­тву­вале вкупно 32 делегати речиси од цела Македонија. Во Про­то­ко­лар­ното решение што притоа  било доне­сено, меѓу другото, се барало:

“Од сите заинтересирани влади да биде побарана реста­врација на античка Македонија. Ќе се упати и повик до сите  љуби­тели на сло­бодата и од сите родољубиви мажи ќе се побараат благородни жртви”.

Заради дејствата на Привремената влада и заради нелегалното уфрлу­вање на македонски чети во Турција, Грција и Бугарија ги затвориле своите граници кон Турција.

Во контекст на сето ова би можеле да ја цитираме и малку поз­на­тата изјава на познатиот македонски поет и писател Глигор Прли­чев, кој е еден од многуте наши пре­родбеници што  грчките и бугарс­ките пропагандисти сакаат да си ги присвојат. Па, еве што изјавил лично  Глигор Прличев во 1885 година во Солун,  по повод 1000-го­диш­нината од смртта на свети Методиј:

“Мајка Македонија е многу ослабната. Откако го роди голе­ми­от Александар, откако ги породи светите Кирил и Методија, отто­­гаш мајка Македонија лежи на своето легло ужасно изне­мош­тена. Но мајка што роди вакви синови, во иднина ќе роди и други како нив... Ќе произведе уште многу Кириловци и Мето­диевци, кои ќе бидат светилници на нашите училишта и столбови на нашата ве­ра и кои ќе го прославуваат македонското име!” (цит. според Бла­же Ристовски).




„И Григор Прличев се восхитувал од славата на античка Македонија“

И покрај влијанието на грчката и на бугарската пропаганда, под кои попаднале македонските собирачи на народни умотворби браќата Миладиновци во тие бурни времиња на нацио­нално себенаоѓање, мал­ку е познато дека Димитар Миладинов пока­жувал голем интерес кон историјата на античките Македонци. За една негова полемика со еден Грк, сведочи лично писателот Рајко Жинзифов, кој во врска со ова запишал:

“Пред доказите на Миладинов, Гркот замолча. Тој му збору­ваше на Гркот не само за денешните Македонци, туку и за древните Македонци на Филип и Александар...” (цит. според Блаже Ристовски).

Во една статија објавена во весникот “Македонија”, што тогаш излегувал во Русе (Бугарија) во 1888 година, од автор кој се потпишал само со иницијалите К.Г., пишува:

“Нашата татковина Македонија си има историја за своето минато, каде што се гледа нејзината моќ, величина, како и нејзи­ното политичко потчинување под власта на тогаш моќната Тур­ска империја... Денес, секој Македонец, кога го спомнува Александар Маке­донски, вели: Ние сме го имале цар Александар Велики. Со тие зборови тој си припомнува за блеска­виот период и величието на Македонската држава. Александар Македон­ски стои пред лицето на секој Македонец како национална гордост!” (цит. според Блаже Ристовски).

За големиот македонски преродбеник Исаија Мажовски антич­­ките Македонци и Словените претставувале потполно ист народ. Еве што, помеѓу другото, изјавил во неговиот говор одржан на бродот Рицар, за време на пловидбата по Дњепар, Русија, во  1888 година:

“Многупочитувани господа, македонскиот народ е словенски на­род од пред 2600 години, кој бил доведен во Македонија од царот Каран, кој, исто како Филип и Александар, бил чист Словен...” (цит. според Блаже Ристовски).

Неколку години по говорот што го одржал Мажовски, Ѓорѓија Пу­­лев­ски во 1892 година ја објавил својата “Славјано­македонска опш­та историја”, во која за Македонците запишал:

“Македонците се староседелци на Полуостровот. Тие го пре­че­­кале доселу­вањето и на Бугарите и на Грците и на Србите”. (цит. според Блаже Ристовски).

Славата на македонскиот цар Александар Македонски не ги зао­би­колила ниту македонските национални дејци од крајот на 19 век, наречени лозари. На еден нивен таен состанок, што се одржал на 19.06.1889 годи­на во хотелот “Кон­кор­дија” во Софија, на кој, помеѓу другите присуст­вувале и: Коста Шахов, Ди­митар Македонски, Г. Геор­гиев, И. Шум­ков, Ножаров, браќа Иванови, Ќуз­лиев, Мандушев и други, било дис­ку­тирано околу преземањето на ната­мошни актив­нос­ти, па во таа смис­ла значаен простор и бил отстапен на дис­ку­сијата за Александар Македонски.

Подоцна лозарите биле жестоко напаѓани од страна на бугар­с­ките весници, а посебно од публицистот Левов, кој во својата ста­тија, обја­вена во април 1892 година, ги обвинил лозарите дека биле сепа­ра­тисти, кои  себеси се нарекувале како Македонци и кои тврде­ле дека (цитат): “... Македонија била нивната татковина и дека таа е оддел­на словенска држава, чие минато е покриено со блесок, особено во вре­мето на Филип и Александар Велики...” (цит. според Блаже Рис­товс­ки).

Ако го спомнеме и фактот дека блиски до лозарите биле и: Гоце Делчев, Даме Груев, Христо Матов, Иван Хаџиниколов, Петар Поп-Арсов и другите, ова сведоштво има уште поголема тежина.

Во 1894 година, Петар Поп-Арсов објавил брошура, во која кри­ти­­кувајќи ја бугарската пропаганда во Македонија и конкретно Бугарската егзархија,  помеѓу другото напишал:

“Порано златото на нашиот земјак Филип ја поткупи разеди­нетата атинска интелигенција и ја пороби Грција, а сега дојде друго време со сосема спротивни услови - братот брата си го продава”.  (цит. според Блаже Ристовски).

Античко-македонската традиција не го заобиколила ниту Марко Цепенков, кој во една  сопствена творба од 1899 година запишал:

“Помислете Вие, мили чеда:
за велика цара Александра
што се слави и до ден денеска!”

(цит. според Блаже Ристовски).

Да ја спомнеме и статијата од познатиот албански револуционер Водани, објавена во емигрантскиот албански весник „Shqiperia“ (ноември, 1898). Во оваа статија Водани, меѓу другото, вели:

„Албанците и Маке­донците... треба да се подготват и заемно да си помагаат како синови на една иста крв, како едни и исти војници на Алекандар Велики и  на Скендер-бег... Овие две нации во старите времиња играле најважна улога меѓу сите народи што го населувале Балканскиот Полуостров“.(цит. според Блаже Ристовски).

Рускиот славист и македонист (инаку роден Бугарин) Петар Дра­га­нов, во 1900 година во врска со античката македонска историја изјавил:

“Дали Русите треба да се радуваат или да жалат во врска со тоа што во Македонија го издигнува својот глас тамошното ста­росе­делско на­селе­ние што си се нарекува себеси со старинското име Македонци? Спо­ред на­шето лично мислење праведно би било барем морално да се поддржи ова многубројно племе што зборува на по­себ­но словенско наречје и си има своја ста­ра историја, не помалку интересна од историјата на Бугарите и на Ср­бите...” (цит. според Блаже Ристовски).
 
Александар Донски, Македонска нација

Александар III Македонски во македонскиот книжевен 20 век

Ранко Младеноски

 АЛЕКСАНДАР III МАКЕДОНСКИ ВО МАКЕДОНСКИОТ КНИЖЕВЕН 20 ВЕК

Писмени траги што сведочат за присуството на Александар III Македонски во идеологијата на Македонците што се борат за своја држава, јазик и култура среќаваме уште во првите години од минатиот 20 век. Имено, во прогласот до македонскиот народ, односно до востаниците на Горноџумајското востание од 1902 година, полковникот и војводата А. Јанков потенцира: „Македонци! Сетете се за светскиот победител, за светската слава на Македонија – великиот Александар Македонски; сетете се за храбриот цар Самоил, македонскиот великан, за прекрасниот Марко Крале, општословенска слава – дека во нив текла македонска крв; тие од небесните височини бдеат и го благословуваат нашето започнато дело. Да се покажеме достојни нивни потомци“ (Ристовски, 1995: 137).


Претседателот на Крушевската република, Никола Карев, во едно интервју дадено за грчкиот весник „Акрополис“ на 8 мај 1903 година потврдно одговара на прашањето дали се чувствува како директен наследник на Александар Македонски. Ова интервју беше преобјавено во 2000 година во неделникот „Македонско сонце“ на македонски јазик (Вамбаковска, 2000: 14 - 15).

Во весникот „Автономна Македонија“ во август 1903 година објавен е уводник во кој непотпишаниот автор се повикува на македонскиот крал Александар Македонски: „Когато нам се налага да предприемем защитата на угнетените Македонци, ние требва на радо сърце да направим това. Нам тука ни е твърде охотно да отбележим, че Александр Великий, тоя цар на вселената, е засвидетелствувал добродетелите на славянското племе, като е казал, че славяните носят геройски сърца и поради това заслужават да носат великото име славяни, което ще рече славни. Преди да издъхне тоя велик, наш завещател заявил, че прокли на всекиго, който за напред би злословил славяните. За всичките войнствени качества техни, той им завещал всичките земи от Адриятическо море до океяна на вечните ледове. Освен това, той заклел небесните си покровители да пазят од нащастия и постоянно да се притичат на помащи на дванадесеттех князе, потомци на дванадесеттех негови другари. Сега, ако Македонците не са в положение сами да спрат техното изтребление и да подобрят своята участ, то Българите, Сърбите, Черногорците и другите славяни са длъжни да се притекат на помощ на тия братя по кръв и вера, на тия които са родени от ’майка дойна‘ (Македония) и от където са излезли най - знаменитите начала и светила“ (Ристовски, 1995: 137).

Во истиот весник („Автономна Македонија“) во септември 1903 година е објавена песна на авторот Петар Загоров со наслов „Таму!“ во која тој вели дека во Македонија „достојните потомци на Александар Велики/ херојски се борат со вековните тирани“ (Ристовски, 1995: 137). И членовите на Македонското научно - литературно другарство во Петроград го негуваат споменот за античка Македонија и за Александар Македонски. На македонското знаме во 1913 или 1914 година како амблем се јавува Букефал, коњот на Александар Македонски, врз црвена основа. Претседателот на ова Другарство, Димитрија Чуповски, на синџирчето од својот часовник до крајот на животот ќе ја носи сребрената пара со ликот на Александар. Братот на Димитрија Чуповски, Наце Димов, во својата книга за Македонија од 1913 година се повикува на пишувањето на англискиот историчар Јаков Абот во врска со древните Македонци и нивниот македонски јазик што бил неразбирлив за Грците (Ристовски, 1995: 138).

Во писмото на Трифун Греков од Женева испратено во октомври 1922 година до раководителот на Македонската федеративна партија во Софија, Н. Јуруков, исто така, се споменуваат античка Македонија и Александар Македонски во контекст на македонската кауза: „Бев испратил статија до ’Автономна Македонија‘ за Александар Велики за да биде публикувана како подлисник; настојчиво молам за нејзиното публикување. Од капитално значење е да ја сврземе нашата кауза со старата историја на Македонија“ (Ристовски, 1995: 138 - 139).

И Крсте Мисирков не ја одминува античка Македонија. Во своите „Спомени и впечатления“ Мисирков зборува за престолнината на старата македонска држава на Аминта II, Филип и Александар Велики. Во својата статија „Крали Марко“ објавена во весникот „Илинден“ во март 1923 година Мисирков инсистира на континуитетот во историјата на Македонија. Мисирков е дециден: „Крали Марко е син и гордост на Македонија и еден од тројцата велики завојувачи што го разнесоа името на својата земја далеку од нејзините предели: 1) Александар Македонски ја разнесе славата на Македонија до средноазиските реки Аму - Дарија, Сир - Дарија, како и до Индија и Индискиот Океан ; 2) Светите Кирил и Методија го разнесоа македонското слово и писмо меѓу сите словенски народи, и 3) Крали Марко ги потчини под својата власт и под онаа на македонската муза сите народни певци и народи на Балканскиот Полуостров, во тој број и самите вас, потомци на неговите заклети непријатели“ (Ристовски, 1995: 137 - 138).

Еден македонски емигрант во Софија, кој се претставува со псевдонимот „Комитски“, во писмото упатено до Македонскиот национален комитет во декември 1932 година, меѓу другото, ќе запише: „Некогаш имало славна земја со храбар народ што дал светски владетели како Филип и Александар Македонски. Многу древни народи, иако слегуваа од светската сцена, по извесно време, пак се издигнуваа. Зошто да не се случи истото и со Македонците?... Зашто ако еден народ, што си има свои обичаи, вера, јазик, традиција и друго опстанал по толку ропства, тоа значи дека тој народ е способен за слободно постоење!... Бугарија нека им го даде на мирен начин на Македонците она што е македонско. Зошто Бугарија уште го држи туѓото и го прикажува како свое? Зарем Македонците се Бугари? Колку што се Македонците Бугари – толку се и Бугарите Македонци! Разликата е голема! Едните биле на Балканскиот Полуостров уште од пред Христа, а другите дошле во 7 век...“ (Донски, 2002/20 03: 232).

Димче Аџимитрески, раководителот на организацијата МОРО, дава сведоштво за чувањето и пренесувањето на споменот за Александар Македонски од генерација на генерација во македонското семејство: „Ние имавме една стара книга за Александар Македонски. Заклучена беше во едно чекмеџе и дедо ми често ја земаше и ни читаше за подвизите на Александар Македонски. Така ние се воспитувавме. Го сметавме за наш крал и сонувавме за такво кралство што некогаш тој го создал“ (Ристовски, 1995: 140).

Еден од членовите на раководството на веќе споменатата организација МОРО во Скопје, Благоја Димитров, во сеќавањата за таа организација во периодот од 1932 до 1934 година подвлекува: „Основната задача беше да се зборува македонски, да се купуваат книги; се формираа ќелии од по тројца членови и секоја таква ќелија си формираше своја библиотека (се сеќавам, имавме и книги за Александар Македонски и сето тоа го сметавме за наше)“ (Ристовски, 1995: 140).

Македонскиот културно - национален деец и публицист Васил Ивановски (Бистришки) во својата статија од 1934 година со еден мошне концизен наслов „Зошто ние Македонците сме одделна нација?“ потенцира дека „грчките шовинисти ја фалсификуваат историјата прогласувајќи го племето на старите Македоно - Илири, заедно со водачите на тоа племе – Македон, Филип Македонски и Александар Велики – како составен дел од старите Грци“ (Ристовски, 1995: 139).

За Александар Македонски и за античка Македонија пишува и Ангел Динев во брошурата со наслов „Македонските Словени“ од 1938 година, каде што зборува и за супериорноста на античките Македонци во однос на Хелените: „Се знае дека македонското уметничко творештво, уште во времето на Филип Македонски, го надминувало елинското. Победата на Александар Велики над Елините не била само резултат на борбената техничка моќ, туку на моќта и на една цивилизација што ја предизвикала во свеста на Александар чудната идеја за организирање на една светска школа за единствено светско учење и за мирно обединување на човештвото во една целина. Тоа се несомнено идеи и на неговиот учител Аристотел, којшто не е Елин, како што тврдат некои, туку Македонец од Халкидичкиот Полуостров што живеел во Атина како минувач и тоа само кога била на власт македонофилската група. По смртта на Александар Велики и по распаѓањето на македонската држава, Елините го присвоија целото уметничко творештво, а она што не подлежи на фалсификација Византијците подоцна го разрушиле“ (Ристовски, 1995: 139 - 140).

Дури и Кочо Рацин во неговите препирки со професорот Никола Вулиќ укажува на континуитет от на името Македонија, пред сè, од еден историско - географски аспект: „Имало кај Македонците свест дека оваа земја некогаш се викала Македонија. Тие го извлекле од својата историска ризница своето име... Не ќе биде точно дека Македонија ’исчезнала‘ засекогаш до денеска, туку Македонците го извлекоа своето име од историската ризница... Тие рекле: Оваа земја се викала Македонија. Не е турска! Не е ни бугарска, ниту пак српска. Не е ни богумилска, туку оваа земја е македонска, а ние сме Македонци. Сеедно дали оваа земја била до Велес или под Велес, а сега велат дека е до Шар Планина, но тоа била Македонија и тој народ си го зел тоа име“ (Ристовски, 1983: 340 - 341).

И во анонимниот „Одговор по повод статијата на професорот Никола Вулиќ“ од 1940 година, меѓу другото, се потенцира еден идентичен став: „Географическото положеније на Македонија не је вчерашно, то јет ушче от времето прет Христа, от времето на Филипа и Александар Македонски“ (Ристовски, 1995: 140).

Меѓутоа, во периодот пред Втората светска војна, под влијание на идеологијата на Комунистичката партија, веќе почнуваат да се појавуваат тенденции за негирање и отфрлање на тезата дека Македонците од 20 век се потомци на античките Македонци, како и на тезата дека тие имаат каква било врска со античките Македонци, оставајќи го само името на територијата (Македонија) како единствен заеднички елемент на античките и денешните Македонци. Така, Борка Талески ќе одржи говор пред една организирана група од младинци во Прилеп при што „нагласува дека не сме по потекло од Александра Македонски, туку сме Словени и името сме го добиле по територијата на којашто сме се населиле“ (Ристовски, 1980: 410). Слично предавање одржал и Диме Бојановски – Дизе пред друга таква група во Прилеп во 1939 година (Ристовски, 1995: 140). И во двете групи се зборувало за извесно разочарување што произлегло од таквите искажувања.

Слично разочарување доживеал и охриѓанецот Гоце Митески според кого интелектуалната младина од Дебарца пред Втората светска војна била воодушевена од својот предок Александар Македонски. Гоце Митески е и автор на две песни во кои се споменува Александар Македонски, а песните датираат од 1942 година. Неговото разочарување било големо кога некој повозрасен ученик од Охрид му рекол дека „ние сме Словени, а не директни потомци на античките Македонци“. Митевски вели: „Цела недела тоа го болував“ (Ристовски, 1995: 140 - 141).

Оттука и оттогаш, всушност, во Македонија започнува да се практикува еден игнорантен однос кон Александар Македонски и воопшто кон античко - македонската историја под влијание на комунистичката идеологија, под влијание на идејата за југословенското заедништво, како и под влијание на македонската официјална историска наука во чии рамки беше и сè уште е доминантна историската теза за доселувањето на „македонските Словени“ на Балканскиот Полуостров во 6, 7 и 8 век, како и тоа дека денешните Македонци се чисти Словени и дека немаат никаква врска со античка Македонија и со античките Македонци. Се разбира, во таа теза се наѕира и една расистичка нијанса за „чиста та словенска раса“! Дека Александар Македонски и античка Македонија биле табу - тема во Македонија по Втората светска војна, во времето на социјалистичката идеологија, најдобро сведоштво ни дава Петре. М. Андреевски чие кажување е мошне концизно и илустративно за нашата тема: „Зошто, на пример, се дистанцираме од античките Македонци? Ова прашање ни го постави и еден кардинал на заедничкиот ручек во Ватикан во 1973 година. Прашањето му беше и еден вид одговор. Вие сте единствен народ (парафразирам) кој го носи македонското име, се гордеете со него, го опевате во народните песни, а во историските читанки сè ви почнува со Словените. Македонците никаде ги нема. Кај исчезнале тие, ако не во вас? Бевме засрамени. Како да му кажеш дека во тоа време имаше и една премолчена забрана да се поклонуваме и пред гробот на Гоце Делчев?“ (Христова – Јоциќ, 2008: 4).

Ваквиот игнорантен однос кон античко - македонската историја е присутен во Македонија во сите области, а тоа значи и во историската наука, во воспитно - образовниот процес, но и на полето на литературата. Во врска со ова Александар Донски потенцира: „Факт е дека за време на социјалистичкото југословенско едноумие историјата на античка Македонија кај нас беше тенденциозно запоставувана“ (Донски, 2002/2003: 5). Да наведеме неколку примери.

Во книгата „Одбрани четива за историјата на македонскиот народ“ во издание на Државното книгоиздателство на НРМ од 1951 година не може да се најде ниту еден документ поврзан со историјата на античка Македонија. Во „Историја на македонскиот народ“ од 1969 година (три тома) сложениот период од историјата на античка Македонија е претставен само на 15 страници (стр. 33 - 47). Исто така, во трудот „Историја на македонскиот народ“ од 1988 година од вкупно 375 страници за античко - македонската историја има само 10 страници (Донски, 2002/2003: 5 - 12).

За жал, со вакви појави се соочуваме дури и денес, во 21 век. Така, во вториот том од книгата „Историја на македонската книжевност“ од Георги Сталев (издадена од Институтот за македонска литература во 2003 година) нема ниту збор за Александар Македонски во македонската книжевност и воопшто во македонската култура во првата половина на 20 век (Сталев, 2003).

Извесни активности поврзани со историската личност Александар Македонски и со историјата на античка Македонија во овој период (од крајот на Втората светска војна па сè до осамостојувањето на Македонија во 1991 година) се забележливи кај Македонците иселеници. На пример, во 1974 година, членовите на една од најголемите македонски иселенички организации позната како ДООМ (Движење за ослободување и обединување на Македонија) ќе издадат поштенска картичка со ликовите на Александар Македонски и Гоце Делчев (Донски, 2002/2003: 234). Но, ова се само инцидентни пројави и тоа надвор од границите на Македонија.

Идентична е состојбата и во македонската литература. Во периодот од 1903 до 1942 година не забележавме ниту едно македонско книжевно дело за Александар Македонски, но, како што покажавме, во овој период Александар Македонски е присутен во бројни записи и искажувања на наши културни дејци. Меѓутоа, во периодот од 1942 (двете песни на Гоце Митески кои останале во ракопис, а беа објавени од страна на Блаже Ристовски во 1980 година) до 1978 година (песната „Пејзаж“ од Радован Павловски во која се споменува Александар Македонски, објавена во збирката „Молњи“) не успеавме да пронајдеме ниту едно објавено оригинално книжевно дело од македонски автор во кое барем се споменува Александар Македонски ниту, пак, може да се рече дека Александар е споменуван често во как ви било записи или во регистрирани искажувања во споменатиот временски интервал. Единствено што е објавено во овој период како книжевно дело за Александар Македонски на македонски јазик е преводот на романот „Александар Македонски“ (во два дела, односно два тома) од Словомир Настасиевиќ во 1965 година од српски (тогашниот т.н. српскохрватски) на македонски јазик. Но, овој роман влегува во рамките на преводната, а не на оригиналната литература на македонски јазик (Словомир Настасиевиќ, Александар Македонски, I и II дел, превод Трајан Бавтироски, Новинско издавачко претпријатие „Нова Македонија“, Редакција „Детска радост“, Скопје, 1965). Тука треба да се спомне и текстот на Томе Саздов во „Нова Македонија“ од 1958 година за една откриена народна песна за Александар Македонски (Саздов, 1958).

Во 80-тите години на 20 век се појавија само неколку (осум) македонски книжевни дела за Александар Македонски. Во 1984 година беше објавен расказ со наслов „ Александар и вазната“ од Зоран Ковачевски во збирката раскази „Аристотел од Ресен“, а истата година се појави и песна со наслов „Александар Македонски“ од Илија Бошков – Крајнички, објавена во стихозбирката „Моето прво раѓање“. Во 1986 година Радован Павловски ја објави песната „Клуч на походот (На Александар Македонски)“ во збирката „Клучеви“, а во третиот том од „Избрани дела“ со наслов „Отклучување на патиштата“ од истиот автор беше објавена песната „Александар Македонски“. Во 1987 година Блаже Конески ја објави песната „Послание“ во истоимената збирка, а во 1988 година Анте Поповски се појави со песните „Алелуја“, „Копнеж“ и „Повелба на Александар Македонски“ во поетската збирка „Ненасловена“. И тоа е сета македонска книжевна продукција за Александар Македонски што успеавме да ја регистрираме во периодот од 1942 до 1988 година.

Ваквата состојба во голема мера ќе се промени по 1991 година, односно по осамостојувањето на Република Македонија. Имено, во 1992 година е објавен романот „Александар и смртта“ од Слободан Мицковиќ, а истата година е објавен и романот „Домот на Александар“ од Митко Маџунков. Исто така, во 1992 година е објавена поетската збирка „Живи ѕвезди“ од Петре Бакевски со еден циклус посветен на Александар Македонски. Потоа следуваа „Фрески и гротески“ од Венко Андоновски (1993) каде што се објавени два раскази во кои како лик се појавува Александар Македонски, поемата „Александар Македонски“ од Пандо Колевски (1994), ТВ драмата „Александар на Исток“ од Петар Бошковски (1994), поемата „Во сенката на мечот (Александар Велики)“ од Петре Бакевски (1994), збирката раскази „Ледно око“ од Блаже Миневски (1994) во која се објавени три раскази за Александар Македонски, а во следните години се појавија бројни книжевни дела од македонски автори на македонски јазик што се однесуваат на Александар Македонски. Би ги споменале тука авторите Атанас Вангелов, Матеја Матевски, Богоја Таневски, Никола Кљусев, Владимир Шопов, Иван Василевски, Кире Неделковски и други.

Покрај ова, во 90-тите години на минатиот век беа објавени и бројни историски трудови како и т.н. „романизирани биографии“ за Александар Македонски, како од македонски така и од странски автори преведени на македонски јазик коишто, секако, извршија влијание врз сè поголемото актуелизирање и популаризирање на Александар Македонски во нашата средина (Мојсиева – Гушева, 2004: 139 - 153).

За да се има појасен увид во македонските книжевни дела за Александар Македонски овде ќе дадеме хронолошки преглед на објавените литературни творби во македонскиот книжевен 20 век:

1. Петар Загоров, Таму (песна), објавена во весникот „Автономна Македония“, I, 13. IX 1903, стр. 4.
2. Гоце Митески, Робина (песна), од стихозбирката во ракопис со наслов „Смрт или слобода“; песната е напишана во 1942 година; објавена во: Блаже Ристовски, Македонскиот стих 1900 – 1944, Истражувања и материјали, II, Мисла, Скопје, 1980, стр. 408 - 409.
3. Гоце Митески, Гоце Делчев (песна), од стихозбирката во ракопис со наслов „Смрт или слобода“; песната е напишана во 1942 година; објавена во: Блаже Ристовски, Македонскиот стих 1900 – 1944, Истражувања и материјали, II, Мисла, Скопје, 1980, стр. 411 - 413.
4. Радован Павловски, Пејзаж (песна), во: Молњи (поетска збирка), Мисла, Скопје, 1978.
5. Зоран Ковачевски, Александар и вазната (расказ), во: Аристотел од Ресен (збирка раскази), Мисла, Скопје, 1984.
6. Илија Бошков – Крајнички, Александар Македонски (песна), во: Моето прво раѓање (поетска збирка), ОСИЗ за култура – Кочани, Кочани, 1984.
7. Радован Павловски, Клуч на походот (песна), во: Клучеви (поетска збирка), Мисла, Скопје, 1986.
8. Р адован Павловски, Александар Македонски (песна), во: Отклучување на патиштата (Избрани дела, 3,), Наша книга, Скопје, 1986.
9. Блаже Конески, Послание (песна), во: Послание (поетска збирка), Култура, Скопје, 1987.
10. Анте Поповски, Алелуја (песна), во: Ненасловена (поетска збирка), Мисла, Скопје, 1988.
11. Анте Поповски, Копнеж (песна), во: Ненасловена (поетска збирка), Мисла, Скопје, 1988.
12. Анте Поповски, Повелба на Александар Македонски (песна), во: Ненасловена (поетска збирка), Мисла, Скопје, 1988.
13. Слободан Мицковиќ, Александар и смртта (роман), Култура, Скопје, 1992.
14. Митко Маџунков, Домот на Александар (роман), Детска радост, Скопје, 1992. Објавен и во изданието: Митко Маџунков, Кон другата земја, Култура, Македонска книга, Скопје, 1993 (како седма глава од романот, стр. 405 - 465). Маџунков го дополни романот „Домот на Александар“ во 2002 година и тоа во српското издание (Иван Вишњиќ, Белград, 2002). Дополнето издание беше објавено и на македонски јазик: Митко Маџунков, Домот на Александа р, АЕА, Мисла, Скопје, 2005.
15. Петре Бакевски, Белите крилни птици на Александар Великиот (поетски циклус), во: Живи ѕвезди (поетска збирка), Македонска ревија, Скопје, 1992.
16. Венко Андоновски, Фреска прва: Александар, Аристотел, Упокоение на Александар Грешен (расказ); во збирката „Фрески и гротески“; во: Венко Андоновски, Азбука на непослушните, Фрески и гротески, Култура, Скопје, 2001; збирката раскази „Фрески и гротески“ за првпат е објавена во 1993 година.
17. Венко Андоновски, Фреска втора: Кирил, Исијан. Потем Далмант. Ѓавол го искушува Кирила, Вознесение негово (расказ); во збирката „Фрески и гротески“ од 1993 година.
18. Петре Бакевски, Во сенката на мечот (Александар Велики) (поема), Спектар прес, Скопје, 1994.
19. Петар Бошковски, Александар на Исток, ТВ драма, Матица македонска, Скопје, 1994.
20. Блаже Миневски, Грди камења (расказ); во: Ледно око (раскази), Култура, Скопје, 1994.
21. Блаже Миневски, Лажниот Александар (расказ); во: Ледно око (раскази), Култура, Скопје, 1994.
22. Блаже Миневски, Пораз (расказ); во: Ледно око (раскази), Култура, Скопје, 1994.
23. Пандо Колевски, Александар Македонски (поема), Огледало, Скопје, 1994.
24. Анте Поповски, Трите жени и Александар Македонски (песна), во: Провиденија (поетска збирка), Детска радост, Скопје, 1995.
25. Атанас Вангелов, На безгласје глас (поема), Детска радост, Скопје, 1995.
26. Матеја Матевски, Копнеж по целината (песна), во: Завевање (поетска збирка), Зумпрес, Скопје, 1996.
27. Никола Кљусев, Цар на царевите мои (песна), во: Неизртено семе (поетска збирка), Матица македонска, Скопје, 1996.
28. Владимир Шопов, Записи и сништа за Александра Магнум (роман), АБ, Скопје, 1997.
29. Иван Василевски, Александар (поема), Формика, Скопје, 1997.
30. Кире Неделковски, Александар Македонски (песна), во: Безмерно (поетска збирка), Macedonia Prima , Охрид, 1997.
31. Петре Бакевски, Градењето на Александрија (песна); во: Сто сонети, Спектар прес, Скопје, 1997.
32. Петре Бакевски, Љубопитство (песна); во: Сто сонети, Спектар прес, Скопје, 1997.
33. Петре Бакевски, Вавилон, Либрето за симфониска поема - ораториум „Александар Велики“, Детска радост, Скопје, 1997.
34. Петре Бакевски, Антички Македонци (песна), во: Елегии, Спектар прес, Скопје, 1998.
35. Стојан Боризов – Марковски, Вранештица (песна); во: Македонска поезија и проза од Австралија, самостојно издание, Скопје, 1998.
36. Стојан Боризов – Марковски, Кон Македонија (песна); во: Македонска поезија и проза од Австралија, самостојно издание, Скопје, 1998.
37. Радован Павловски, Синот на Сонцето (еп), Зумпрес, Скопје, 1999.
38. Петре Бакевски, Александар ја урива Теба. Еврипид – молчи (песна), во: Балади, Спектар прес, Скопје, 1999.
39. Богоја Таневски, Македонија (песна); во: Судбини (поетска збирка) , АПЕКС, Битола, 1999.
40. Богоја Таневски, Александар Македонски (песна); во: Судбини (поетска збирка), АПЕКС, Битола, 1999.
41. Богоја Таневски, Корени на старото дрво (песна); во: Судбини (поетска збирка), АПЕКС, Битола, 1999.
42. Славе Ѓорѓо Димоски, Гроб во бесмртната вода (песна), во: Темно место (поетска збирка), Зумпрес, Скопје, 1999.
43. Влада Урошевиќ, Дива лига (роман), Три, Скопје, 2000.
44. Симе Пандовски, Александар Македонски: според дневникот од жена му Роксана, самостојно издание, Бито ла, 2000.
45. Трајан Петровски, Ти беше таа жена (песна), во: Живеам во Азија (поетска збирка), Детска радост, Скопје, 2000.
46. Трајан Петровски, Писмо (песна), во: Живеам во Азија (поетска збирка), Детска радост, Скопје, 2000.
47. Трајан Петровски, Тајна (песна), во: Живеам во Азија (поетска збирка), Детска радост, Скопје, 2000.
48. Трајан Петровски, Манас (песна), во: Живеам во Азија (поетска збирка), Детска радост, Скопје, 2000.
49. Трајан Петровски, Смртта во Азија (песна), во: Живеам во Азија (поетска збирка), Детска радост, Скопје, 2000.
50. Трајан Петровски, Идентификација (песна), во: Живеам во Азија (поетска збирка), Детска радост, Скопје, 2000.
51. Трајан Петровски, Мечот на Александар Македонски (песна), во: Живеам во Азија (поетска збирка), Детска радост, Скопје, 2000.
52. Трајан Петровски, Нашите болести (песна), во: Живеам во Азија (поетска збирка), Детска радост, Скопје, 2000.
53. Трајан Петровски, Дрвото (песна), во: Живеам во Азија (поетска збирка), Детска радост Скопје, 2000.
54. Трајан Петровски, Минувајќи покрај Гордион (песна), во: Живеам во Азија (поетска збирка), Детска радост, Скопје, 2000.

Од хронолошкиот преглед на објавените книжевни дела за Александар Македонски во македонската книжевност во 20 век може да се види дека се застапени сите позначајни книжевни жанрови – роман, расказ, поезија, драма. Исто така, очигледно е дека по осамостојувањето на Македонија ликот на Александар Македонски зазема значајно место во македонската литература.

Литература
1. Вамбаковска, Л. 2000. „Јас сум Македонец“, досега необјавено интервју со претседателот
на Крушевската република за грчкиот весник „Акрополис“, Македонско сонце, бр. 318, стр. 14-15.
2. Донски, А. 2002/2003. Античко-македонското наследство во денешната македонска нација (прв дел – фолклорни елементи). Штип: Центар за културна иницијатива.
3. Мојсиева–Гушева, Ј. 2004. Изгубениот хуманизам. Скопје: Магор.
4. Ристовски, Б. 1980. Македонскиот стих 1900 – 1944, Истражувања и материјали, I. Скопје: Мисла.
5.  Ристовски,  Б.  1983. Кочо  Рацин:  историско-литературни  истражувања,  Прилози  за развитокот на македонската културно-национална мисла. Скопје: Македонска книга.
6. Ристовски, Б. 1995. Македонија и македонската нација. Скопје: Детска радост.
7. Саздов, Т. 1958. Песна за Александар Велики. Скопје: Нова Македонија, 12.01.
8.  Сталев,  Г.  2003. Историја  на  македонската  книжевност  1800 – 1945, II дел:  Првата половина на 20 век. Скопје: Институт за македонска литература.
9. Христова–Јоциќ, С. 2008. Александар Македонски во науката и во свеста на потомците. Скопје: Матица македонска

Македонците од 18 век себеси се декларирале како потомци на Античките Македонци!

Постојат голем број податоци за огромниот кр­вен и културен удел на античките Македонци во денешната маке­донс­ка нација од кои некои веќе ги наведовме. Оттаму, воопшто не е чудно што голем број Македонци во поблис­кото минато себеси се декларирале како потомци на античките Маке­донци, а истото тоа го тврделе и поедини странски авторитети.

Наспроти сите антимакедонски пропаганди, античко-маке­донс­кото етничко потекло масовно било прифа­ќа­но од страна на Маке­дон­ците во 19 и 20 век и за истото све­дочеле и  еминентни странски дејци, кои во тоа време престојувале во Маке­донија.

Еден од нив бил и францускиот барон Франсоа де Тот, кој ра­бо­тел во Цариград во 18 век (конкретно од  1768 до 1775 година) како главен изведувач на град­бите на важни објекти каде имал ангажирано по­го­лем број работници Македонци. Во своите “Спомени” тој за­пи­шал:

“Прибрав и сместив покрај работните места 1500 Маке­дон­ци...”

Матковски Александар: “Македонија во делата на стран­с­ките патеписци 1371-1777”, Скопје, Мисла, 1991).

Во продолжение тој пишува дека Македонците биле неуморни во работата и дека затоа им дал слободни ден. Потоа тој пишува како некои од нив отишле во една кафеана и почнале да пеат песни за по­бедите на Александар Македонски, па вели:

“Дваесет и двајца Македонци,секој со пушка на рамо,дојдоа ту­­­ка и собрани во една крчма пееја песна за победите на Александар “.

Во продолжение читаме дека еден од Македонците излегол од ка­феа­ната и налетал на група од деведесет турски морнари. Франсоа де Тот во продолжение пишува:

“Еден од моите работници ги напушти своите другари и оти­де да подиши воздух, се проближил до брегот каде ги видел но­во­ис­то­­­варените вооружени до заби. Еден од нив горд на бројноста што неговата војска му ја обезбедуваше, се приближил до Маке­до­нецот и му удрил шлаканица со сета сила. Овој без оружје за да се одмазди за својата навреда и ненавикнат на турскиот јазик, му дал само знак на шампионот кој го нападнал за да го почека бидејќи требало да се врати. Тој се вратил во крчмата, не им рекол ни збор на своите дру­гари, си ја зел пушката без тие да го забележат и се вратил на бре­гот каде што Турците сe уште се наоѓале. Таму го препознал својот противник и покажувајќи му го својот образ му дал знак повторно да почне. Но, Турчинот кој веќе имал пиштол в раце, испукал од не­посредна близина, меѓутоа не го погодил Македонецот, а овој за час му ја ставил цевката од пушката на стомакот и пукнал, но и са­миот загинал од 80 куршуми што ги испукале другите Турци. Ова пукање го привлекло вниманието на останатите дваесет и еден Ма­ке­до­нец. Виделе дека недостасува еден од нивните другари. Се воо­ру­жиле и се стрчале кон брегот. Пристигнувајќи таму, го виделе својот другар спружен крај еден Турчин и без распрашување ги на­паднале непријателите, убиле деветмина на самото место, а дру­гите ги потиснале кон морето со таква брзина што еден дел избе­гал со чамец, а друг пливајќи. Така, овие “храбри луѓе”  дошле до бро­дот, го пресекле јажето и се спасиле, бегајќи во морската шир. Двај­ца Македонци беа пратени кај мене и ме известија за ова. Тргнав вед­наш кај првиот министер, каде што се јавив како тужител во врска со навредата нанесена на работниците на замоците”.

Во продолжение читаме дека везирот се налутил и рекол дека загинале девет муслимани, а само еден неверник и дека тоа биле мно­гу жртви. Франсоа де Тот сепак инсистирал да се обезбеди сигур­носта на работниците, на што везирот смеејќи се, му рекол:

“Добро. Со Вашите 1500 Македонци вие би ја освоиле зем­ја­та. Вашиот начин да се чувате зарем не вреди повеќе од оние кои јас би мо­жел да ви ги пружам?”

Гледаме дека во описот на овој настан Франсоа Де Тот сво­и­те работници секаде ги именува како Македонци. Фактот што тие пееле песни за победите на Александар Македонски е силна инди­ција за нив­­ната етничка свест, а во прилог на ова оди и шеговитата забе­леш­ка на вези­рот според која Франсоа де Тот со своите Македонци сакал да го “освои светот” (што може да биле алудирање на антич­ките Македонци од времето на Александар Македонски).

Александар Донски, Македонска нација

Односот на македонистите од 19 век кон античка Македонија

Трудот е преглед на пишувањата и тврдењата на македонистите од 19 век за постоење на жива врска меѓу античките Македонци и денешните (тогашните)  Македонци.  Ваквата  теза  се  појавува  поради  голем  број фактори што се елаборирани во текстот, но таа и денес е актуелна во македонската културна сфера и доаѓа од голем број познати и признати историчари. Главната причина, но и цел на застапувањето на ваквата идеја кај македонистите од 19 век се согледува во неопходноста од враќањето кон славното минато за да се поттикне борбениот дух на Македонците во 19 век во напорите за создавање на своја самостојна држава. Покрај тоа,  во  овој  труд  се  коригира  некоректниот  и  омаловажувачки  однос на некои наши (книжевни) историчари кон големото и значајно дело на македонистите од 19 век.